Tydzień w Azji: Rosja i Euroazjatycka Unia Gospodarcza – problemy w walce z koronawirusem

W związku z wybuchem pandemii koronawirusa uwaga świata została zwrócona na skuteczność ponadnarodowych organizacji w przeciwdziałaniu zarazie i jej ekonomicznym skutkom. Jednakże jeden z największych  związków gospodarczych na świecie na razie zdołał uniknąć światła reflektorów. Chodzi o Euroazjatycką Unię Gospodarczą (EAUG), zrzeszającą pięć byłych sowieckich republik: Rosję, Białoruś, Kazachstan, Armenię i Kirgistan, a także blisko 180 mln ich obywateli w jednej strefie celnej pod przywództwem Moskwy. Z uwagi na fakt, że Rosja stała się dziesiątym największym skupiskiem zarazy na świecie z prawie 75,000 potwierdzonymi przypadkami, a tendencje wzrostowe zarażenia są odnotowywane u wszystkich członków EAUG, skuteczność tej organizacji powinna zostać głębiej zbadana. Na papierze odpowiedź EAUG na wybuch pandemii koronawirusa wygląda imponująco. Unia podjęła szereg inicjatyw mających na celu koordynację i wsparcie działań państw członkowskich w walce z wirusem i złagodzenie jego reperkusji dla narodowych gospodarek. Jednak z bliska działania poszczególnych organów wspólnoty i najsilniejszych państw założycielskich malują obraz narodowego egoizmu, jednostronnych decyzji i przedkładania ekonomicznych i geopolitycznych celów nad dobro wspólnoty. Działania Moskwy, czy to w kwestii wewnątrzwspólnotowego handlu żywnością czy eksportu środków medycznych i ochronnych poza granicę EAUG, pokazały drugorzędne znaczenie unii w polityce gospodarczej i zagranicznej Kremla. Jednocześnie Rosja pozostała w dużym stopniu głucha na prośby państw członkowskich w sprawach dla nich istotnych, takich jak na przykład ceny dostaw rosyjskiego gazu czy bezpośrednie wsparcie finansowe, zmuszając je do szukania pomocy poza wspólnotą.

Pierwszy objaw dysfunkcjonalności Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej w obliczu epidemii pojawił się w polityce handlu żywnością. 31 marca Międzyrządowa Rada Euroazjatycka, złożona z szefów rządów państw członkowskich, podjęła decyzję o tymczasowym zakazie eksportu poszczególnych produktów rolnych poza terytorium unii. Chociaż decyzja ta, została przedstawiona jako wspólne działanie  na rzecz bezpieczeństwa żywnościowego w czasie pandemii, to bardziej prawdopodobne jest, że była ona próbą zamaskowania szeregu jednostronnych działań państw członkowskich. Już prawie dwa tygodnie przed spotkaniem rady, rząd rosyjski w odpowiedzi na paniczne wykupywanie gryki na rynku krajowym wprowadził 10-dniowy zakaz sprzedaży przetworzonych produktów zbożowych za granicę. Z podobnych powodów dwa dni później Kazachstan poszedł w ślady Moskwy i ogłosił wstrzymanie wywozu pszenicy, pomimo zgromadzenia pokaźnych zapasów na użytek wewnętrzny. Rosja i Kazachstan są odpowiednio pierwszym i dziesiątym największym eksporterem zboża na świecie i mają decydujący wpływ na kształt wewnątrzwspólnotowego handlu żywnością.

Żadne z powyższych restrykcji nie wzięło jednak pod uwagę potrzeb innych uczestników Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej. Spośród członków najbardziej zagrożonych niedoborem zboża są Armenia i Kirgistan. Według danych armeńskiego ministerstwa rolnictwa krajowy poziom samowystarczalności zbożowej nie przekracza 1/3 konsumpcji. W przypadku Kirgistanu wewnętrzna produkcja pszenicy, ze względu na niską zawartość glutenu, jest w stanie zapewnić zaledwie połowę rocznego zapotrzebowania na ten produkt. Erywań i Biszkek są zmuszone zaspokajać  resztę swoich potrzeb u producentów zagranicznych, wśród których coraz większą rolę odgrywają producenci unijni. Główną przyczyną tego wzrostu jest stopniowe obniżanie ceł na wewnątrzwspólnotowy przewóz towarów w ramach integracji gospodarczej, przy jednoczesnym ich podwyższeniu w stosunku do krajów trzecich. Jak podkreśla niemiecki think-tank Institut für Sicherheitspolitik, mimo redukcji w ostatnich latach taryfy EAUG są stosunkowo wysokie w porównaniu z innymi blokami handlowymi i dla żywności wynoszą 11,5%. W 2019 r. EAUG odpowiadała za ponad 90% importowanego przez Armenię zboża. Podczas gdy Ormianie są w szczególności zależni od rosyjskiego zboża, które wypełnia zdecydowaną większość zagranicznego zapotrzebowania, dostawy do Kirgistanu pochodzą głównie z Kazachstanu. Z tego powodu decyzja rządu kazachskiego wywołała dużą konsternację w Biszkeku. Ałtynbek Salajmanow, członek kirgiskiego parlamentu i lider partii Bir Bol oskarżył Nur-Sułtan o złamanie zasad i ducha EAUG.

Trzeba zaznaczyć, że euroazjatyccy producenci są znacznie mniej zależni od unijnego rynku. Jedynie 16% rosyjskiego i 21% kazachskiego eksportu żywności jest skierowane do krajów członkowskich EAUG. Turcja, Egipt i Bangladesz pozostają obecnie głównymi odbiorcami rosyjskiej pszenicy. W ostatnim sezonie te państwa kupiły łącznie prawie 7 mln ton zboża – 33% całego eksportu. Chociaż kraje Azji Centralnej, włączając Kirgistan, są tradycyjnymi punktami docelowymi kazachskiej pszenicy, w ostatnich latach Nur-Sułtan podjął agresywne działania na rzecz wejścia na rynek chiński, zwiększając eksport do Państwa Środka z 266 tys. ton w sezonie 2016/17 do 550 tys. dwa lata później.

Nawet modyfikacja stanowiska Rosji w odpowiedzi na protesty innych państw członkowskich pokazała drugorzędne znaczenie EAUG w planach Kremla. Po paru dniach paniki na wewnętrznym rynku żywnościowym Moskwa i Nur-Sułtan postanowiły wykorzystać globalny wzrost cen zboża i jednocześnie podkreślić przywiązanie do bezpieczeństwa żywnościowego unii. 3 kwietnia rosyjskie ministerstwo rolnictwa ustanowiło limit na eksport zboża poza granice wspólnoty eurazjatyckiej w wysokości 7 mln ton do końca czerwca br. Kazachstan również odwołał wcześniejszy zakaz wywozu i zastąpił go miesięcznym kontyngentem eksportowym wynoszącym 200 tys. ton pszenicy i 70 tys. mąki pszennej. Jednak według agencji Bloomberg, te ilości z grubsza odpowiadają wcześniej przewidywanemu poziomowi sprzedaży na ten okres i bynajmniej nie ograniczają biznesowych możliwości eksporterów na lukratywnych światowych rynkach, ani nie zabezpieczają żywności dla członków EAUG. Według Aleksandra Worobjowa, badacza w Instytucie Orientalistyki Rosyjskiej Akademii Nauk, taki przykład narodowego egoizmu uderza w istotę EAUG i podważa proces integracji.

Kolejnym przykładem jednostronnych działań Kremla na przekór decyzji podjętych w ramach EAUG jest rosyjska „pomoc humanitarna” dla Stanów Zjednoczonych. 24 marca Euroazjatycka Komisja Gospodarcza wprowadziła zakaz eksportu urządzeń medycznych, odzieży ochronnej i środków czyszczących i dezynfekcyjnych poza granice EAUG. Restrykcje miały na celu zapobieżeniu narastających materiałowych i sprzętowych braków wspomnianych towarów w szpitalach państw członkowskich. Przykładem tego może być fakt doniesiony przez  rosyjską gazetę Komiersant. Poinformowała ona, że Biszkek po licznych publicznych skargach ze strony krajowego personelu medycznego wysłał do Moskwy długą listę potrzebnego wyposażenia medycznego do walki z pandemią. Prawie 1/3 przypadków COVID-19 w Kirgistanie stanowią pracownicy medyczni. Mimo tego zaledwie tydzień później rosyjski samolot An-124 wypełniony  sprzętem medycznym przeznaczonym do walki z koronawirusem wylądował w Nowym Jorku. Wprawdzie na początku Kreml przedstawiał przesyłkę jako „pomoc o charakterze humanitarnym”, która jest wyłączona z nowych wytycznych komisji, ale amerykański Departament Stanu szybko ujawnił, że Stany Zjednoczone zapłaciły Rosji za przywiezione respiratory i środki ochrony osobistej. Tak więc wielostronne decyzje w ramach EAUG w walce z pandemią nie stanęły na drodze rosyjskiej akcji PR-owej.

Z drugiej strony, Moskwa również indywidualnie rozciągnęła swoją pomoc do członków EAUG. 12 marca Rosyjska Służba Ochrony Konsumentów Rospotrebnadzor ogłosiła plany dostarczenia 100,000 testów dla 13 bliskich politycznie państw. To właśnie rosyjskie zestawy testowe pozwoliły na wykrycie pierwszych przypadków koronawirusa w Armenii, Białorusi i Kazachstanie. Jednak te działania miały głównie charakter bilateralny i były raczej motywowane chęcią umocnienia rosyjskich wpływów w tych krajach niż poczuciem wspólnoty. Kreml objął swoją pomocą również resztę byłych republik Związku Sowieckiego – Azerbejdżan, Tadżykistan i Turkmenistan – jak i dalszych sojuszników, jak Serbia i Wenezuela. Łącznie jedynie nieco ponad połowa z testów na koronawirusa wysłanych przez Rospotrebnadzor dotarła do państw członkowskich EAUG. Jak dotąd jedyną unijną inicjatywą w tej kwestii było tymczasowe zniesienie unijnych ceł na import testów i sprzętu medycznego z krajów trzecich.

Pomocna ręka Moskwy może również nie obejmować drażliwej kwestii ceny dostaw gazu dla członków EAUG. Wymiana surowców energetycznych stanowi blisko 1/3 wewnątrzwspólnotowego handlu i prawie 2/3 handlu EAUG z resztą świata. Białoruś i Armenia są w największym stopniu zależne w tej dziedzinie i sprowadzają rocznie odpowiednio 100%  i 75% zapotrzebowania na gaz z Rosji. Oba kraje od dłuższego czasu domagają się utworzenia wspólnego rynku gazu i ropy dla EAUG, co de facto oznaczałoby obniżenie ceny na te rosyjskie produkty. Kwestia ceny rosyjskiego gazu stała się powodem ciągłych spięć na linii Mińsk-Moskwa i nieodłącznym tematem wielostronnych spotkań unijnych. 14 kwietnia, w czasie wideo-spotkania Najwyższej Euroazjatyckiej Rady Gospodarczej, składającej się z głów państw-członków Unii, białoruski prezydent Aleksander Łukaszenka wezwał Rosję do wykazania większej elastyczności w kontraktowej cenie gazu sprzedawanego unijnym konsumentom z uwagi na pandemię i kryzys na rynkach energetycznych. Na początku lutego Białoruś i Rosja doszły do porozumienia w sprawie ceny dostaw gazu, która pozostała na poziomie z roku poprzedniego – 127 USD za 1000 metrów sześciennych (m3). Jednak wraz z gwałtownym załamaniem się rynku ropy, który ma duży wpływ na ceny gazu, Mińsk coraz głośniej domaga się rewizji podpisanego kontraktu.

W podobnym tonie wypowiada się rząd w Erywaniu. Jak donosi agencja prasowa TASS, sprawa dostaw rosyjskiego gazu w kontekście pomocy w walce z koronawirusem została poruszona podczas telefonicznej rozmowy między armeńskim premierem Nikolem Paszinianem, a prezydentem Putinem. Wicepremier Mher Grigorian wysłał również list do Aleksandra Millera, CEO rosyjskiego giganta energetycznego Gazpromu z prośbą o wznowienie rozmów na temat obniżki kosztów surowca i wprowadzenia płatności w rublach w celu złagodzenia gospodarczych reperkusji pandemii. Cena błękitnego paliwa pozostaje niezmieniona odkąd Gazprom podniósł ją w styczniu zeszłego roku z 150 USD do 165 USD/ 1000 m3.

Chociaż w odpowiedzi na coraz bardziej natarczywe sygnały Białorusi i Armenii rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow obiecał, że sprawa cen rosyjskiego gazu w EAUG zostanie przedyskutowana na poziomie eksperckim, niepewnym jest, czy Moskwa byłaby skłonna zrezygnować nawet z części dochodu z eksportu w obecnej sytuacji na rynku energetycznym. Rosyjski budżet na 2020 r. został skonstruowany na podstawie ceny ropy na poziomie 41,6 dolara/bbl. Jednak w wyniku wojny cenowej między Rosją a Arabią Saudyjską i dramatycznego spadku zapotrzebowania, cena baryłki Brenta od dłuższego czasu utrzymuje się w okolicach 30 USD, mocno uderzając w finanse Kremla. Rosyjska gospodarka traci również blisko 1,33 mld USD dziennie z powodu restrykcji związanych z pandemią. Właśnie dlatego 21 kwietnia na wideo-konferencji prasowej Siergiej Ławrow, rosyjski minister spraw zagranicznych oświadczył, że pomimo drastycznego spadku globalnych notowań gazu zapisy kontraktów powinny zostać uhonorowane.

Ograniczona pomoc finansowa Rosji zmusiła państwa członkowskie do zwrócenia się do międzynarodowych organizacji i zagranicznych sponsorów w celu złagodzenia nadchodzącej recesji. Międzynarodowy Fundusz Walutowy już w zeszłym miesiącu zatwierdził pakiet pomocowy dla Kirgistanu w wysokości 121 mln USD, stając się pierwszym krajem, który skorzystał z funduszy dostępnych w ramach walki z gospodarczymi reperkusji koronawirusa. Również Bank Światowy zgodził się przeznaczyć 12 mln USD dla Biszkeku. Z kolei Unia Europejska obiecała przekazać blisko 92 mln euro Armenii w ramach partnerstwa wschodniego na pokrycie części wydatków zdrowotnych, wsparcie małych i średnich przedsiębiorstw jak i programy socjalne. Pomoc dla porzuconych przez Moskwę członków EAUG nadeszła również z dalekiego wschodu. 8 kwietnia w Erywaniu wylądował chiński samolot niosący m.in. 120 respiratorów, 60 000 testów na COVID-19 i 280 tys. masek. Tego samego dnia do Kazachstanu dotarł 10-osobowy chiński zespół lekarski z blisko pięcioma tonami zapasów medycznych.

Autor: Waldemar Jaszczyk

Redakcja i konsultacje: Jerzy Olędzki, Patrycja Pendrakowska

Zespół Instytutu Boyma