Analizy

ASEAN pod przewodnictwem Wietnamu – wnioski i perspektywy

Wietnam od lat zabiega o dynamiczną i bardziej zunifikowaną współpracę regionalną w ramach formatu ASEAN. Jednym z flagowych celów Hanoi jest utrzymanie pokoju na Morzu Południowochińskim i zabezpieczenie spornych terytoriów przed roszczeniami wysuwanymi przez Pekin.

Instytut Boyma 07.10.2020

Wietnam od lat zabiega o dynamiczną i bardziej zunifikowaną współpracę regionalną w ramach formatu ASEAN. Jednym z flagowych celów Hanoi jest utrzymanie pokoju na Morzu Południowochińskim i zabezpieczenie spornych terytoriów przed roszczeniami wysuwanymi przez Pekin. Jednak osiągnięcie wspólnego stanowiska ASEANu w sprawach kluczowych jest niezwykle trudne, ponieważ państwa mają różnorodne interesy w odniesieniu do swojej polityki zagranicznej, w tym prowadzonej przez ChRL. Sytuację utrudniła także epidemia COVID-19, która niemalże pogrzebała ambitne plany Wietnamu przewodniczącemu w tym roku wspólnocie.

Sekretariat ASEAN mieszczący się w Dżakarcie przez pierwszą połowę 2020 r. niemalże całkowicie zawiesił zaplanowane działania na rzecz wypracowania stanowiska wspólnoty i realizacji zaplanowanej agendy w celu aktywnego przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się COVID-19. Wprowadzono różnorodne środki ostrożności takie jak między innymi ograniczenia w podróżowaniu. Epidemia nie tylko zmieniła priorytety polityczne ASEANu, ale także doprowadziła do tego, że wiele państw poświęciło się przede wszystkim zmaganiom w obrębie polityki wewnętrznej kosztem prowadzenia bardziej ambitnej polityki zagranicznej. Kolejnym poważnym wyzwaniem była susza, która postawiła pod znakiem zapytania bezpieczeństwo żywnościowe dla ponad 650 mln ludności krajów regionu. Wspólnota skoordynowała działania ograniczając eksport i podejmując starania o zapewnienie odpowiedniej ilości żywności na rynku wewnętrznym. W tle problemów związanych z suszą znajduje się również polityka prowadzona przez Pekin, bowiem na górnym odcinku Mekongu powstał szereg elektrowni wodnych. Ze względu na powyższe inwestycje Pekin jest w stanie częściowo kontrolować dolny bieg rzeki, a więc wpływać na bezpieczeństwo żywnościowe w Azji Południowo-Wschodniej. 

Wietnam jako lider ASEANu w 2020 r.

Przewodnictwo Wietnamu wiązało się z nadzieją na wypracowanie wspólnych interesów i przynajmniej częściowe ujednolicenie pozycji ASEANu. W ciągu ostatnich lat Wietnam zaczął prowadzić bardziej aktywną politykę zagraniczną w regionie, czego dowodem jest między innymi zorganizowanie rozmów między Kim Dzong Unem a Donaldem Trumpem w 2019 r. Ponadto Wietnam zabiega o utrzymanie stabilizacji na Morzu Południowochińskim między innymi dzięki goszczeniu u siebie corocznej konferencji dotyczącej Morza Południowochińskiego. Jest to kluczowe wydarzenie współorganizowane przez Akademię Dyplomatyczną Wietnamu, dotyczące tego sporu, zbierające środowiska polityczne i akademickie z Azji, Europy i Ameryki Północnej. Niewątpliwą zaletą tej konferencji jest zapraszanie do jej udziału dyplomatów i naukowców z Chin, dzięki czemu w trakcie wykładów i debat dochodzi do wymiany poglądów, a nierzadko też użycia dość mocnych słów.  

Trzeba także zaznaczyć, że Hanoi obronną ręką wyszło z epidemii mimo tego, że jest bezpośrednim sąsiadem ChRL, gdzie COVID-19 miał swój początek. Aktywne podjęcie środków zapobiegawczych i odseparowanie chorych przyczyniło się do niskiej zachorowalności na COVID-19. Wietnam zdecydował się również wesprzeć swoich sąsiadów podarowując maski, środki dezynfekujące i inne materiały dla Kambodży i Laosu. W ten sposób Hanoi starało się zbilansować wpływy „dyplomacji maseczkowej” prowadzonej przez Pekin, okazując swoją solidarność uboższym sąsiadom. 

Między Pekinem a Waszyngtonem 

ASEAN ma przed sobą szereg wyzwań związanych z trwającym konfliktem handlowym, a także napięciami politycznymi między USA a Chinami. Państwa takie jak Laos czy Kambodża znajdują się po stronie bliższej interesom Pekinu, podczas gdy pozostałe państwa wahają się między stronami lub ze względów bezpieczeństwa decydują się orientować na Waszyngton. Indonezja stanowi obecnie warty odnotowania przypadek państwa, które w obliczu ostatnich napięć o wyspy Natuna i wyłączną strefę ekonomiczną z Pekinem, wydaje się reorientować na silniejszą współpracę z państwami Azji Południowo-Wschodniej.

Derek Grossman podkreśla w artykule dla World Politics Review, że polityka Chin nakierowana na manifestowanie siły na spornych terenach Morza Południowochińskiego utrzymuje się na podobnym poziomie co w ubiegłych latach. Stąd wniosek, że pandemia mimo wszystko nie zniechęciła Chin do bardziej asertywnych działań na tych wodach. Z drugiej strony analityk Australian Strategic Policy Institute (ASPI), Huong Le Thu zauważa również, że ubiegłoroczna elekcja prezydenta Joko Widodo wiąże się ze skupieniem największego państwa członkowskiego ASEANU przede wszystkim na aspekcie polityki wewnętrznej. 

W związku z tym, że decyzje we wspólnocie ASEAN podejmowane są drogą konsensusu, to jedno państwo może zablokować rezolucję korzystną dla większej części wspólnoty. Z jednej strony niewątpliwą siłą organizacji jest to, że decyzje są podejmowane w wyniku jednomyślności. Dzięki temu wspólnota tworzy miejsce dialogu między równymi partnerami bez narzucania wizji rozwoju przez większość. Z drugiej strony niewątpliwym problemem jest słabość ASEAN, bo mnogość podejścia do problemów przeradza się w chaos i inercję. To właśnie z tego powodu ASEAN nie jest w stanie w całości wykorzystać swojego potencjału stając się poważnym podmiotem na arenie polityki międzynarodowej. 

Kolejnymi państwami, które obejmą po Wietnamie przywództwo w ASEAN to Brunei i Kambodża, od lat postrzegane jako bliscy sojusznicy Pekinu. Dodatkowo członków ASEAN martwi dosyć trudna i niejednoznaczna relacja między Mjanmą a Chinami. Niektórzy wieszczą zwrot Mjanmy w stronę Chin ze względu na zależności gospodarcze, inni wskazują na przykład na to, że Mjanma oskarża Pekin o wspieranie partyzantów.  

Morze Południowochińskie

Jednym z flagowych celów prowadzonej przez Wietnam polityki w ramach wspólnoty państw ASEAN jest utrzymanie pokoju na Morzu Południowochińskim, a także wspomaganie obrony wspólnoty przed rozszerzeniem wpływów przez Pekin. Przełomową decyzją dla regionalnej stabilizacji miało być orzeczenie Stałego Trybunału Arbitrażowego w Hadze z 2016 r., którego celem było obalenie roszczeń terytorialnych Pekinu. Sztuczne wyspy i instalacje wojskowe budowane przez Chińczyków w archipelagu Spratly pozostają kością niezgody wśród Wietnamu, Filipin i Malezji. Spornych i konfliktogennych obszarów jest jednak o wiele więcej. Poza wyspami Spratly, Paracelskimi, a także Natuna należy do owych obszarów kilka innych raf i atoli. Spór toczy się między Chińską Republiką Ludową, Republiką Chińską (Tajwanem), Wietnamem, Filipinami, Brunei, Malezją i Indonezją. Na wodach spornych, jak podkreśla Paweł Behrendt, Chiny decydują się na budowę sztucznych wysp wraz z nabrzeżami, lotniskami oraz instalacjami wojskowymi. USA, Japonia, Indie. Rosja przyjęła pozycję neutralną. W ostatnim czasie, jak podkreśla prof. Małgorzata Pietrasiak z Uniwersytetu Łódzkiego spór przybrał postać konfliktu zimnowojennego, gdzie dwa bieguny odgrywają podstawową rolę w sporze: Chiny i USA.

Wyzwania

Najważniejszymi sprawami omawianymi podczas szczytu ASEAN w Bangkoku (listopad 2019 r.) był handel, łączność i Morze Południowochińskie. Dyskutowano również o warunkach dotyczących Wszechstronnego Regionalnego Partnerstwa Gospodarczego (RCEP), które ma zostać podpisane w listopadzie 2020 r. RCEP jest zaproponowaną przez szereg państw z regionu Azji i Pacyfiku umową o wolnym handlu między państwami ASEAN, Chinami, Japonią, Australią, Nową Zelandią i Koreą Południową. Wedle danych Parlamentu Europejskiego RCEP stałaby się wówczas umową obejmującą największy obszar na świecie.

Niestety wobec wyzwań związanych z COVID-19 priorytety polityki pod przewodnictwem Wietnamu uległy zmianie. Dla całej wspólnoty głównym problemem jest widmo kryzysu gospodarczego. Kolejnym wyzwaniem jest spadek dochodów z turystyki, która w wybranych państwach ASEAN stanowiła istotny procent PKB, na przykład w Tajlandii. Problemy dotknęły również migrantów, którzy niejednokrotnie stracili prace sezonowe i musieli powrócić do swoich domów bez oszczędności. Wiele dyskusji, podobnie jak w innych miejscach na świecie, wywołują dążenia do uzyskania ulg na działalność gospodarczą. 

Obecnie państwa ASEANu skupiają się na udzielaniu swoim mieszkańcom pomocy żywnościowej, a także rozszerzanie pomocy społecznej. Z głównej agendy nie spadł jednak temat sporu na Morzu Południowochińskim, ze względu na prowadzoną przez Pekin asertywną politykę w tym rejonie. 

COVID-19 

COVID-19 sprawił, że niemożliwe stało się prowadzenie dyplomacji publicznej w tradycyjnym rozumieniu tego słowa. Wobec tych trudności ASEAN zdecydował się skorzystać z możliwości oferowanych przez wirtualne spotkania. Wiosną tego roku – 14 kwietnia 2020 r. – zorganizowano wirtualny szczyt ASEAN w sprawie epidemii koronawirusa. Jak podkreśla jednak Huong Le Thu wirtualna odsłona corocznego szczytu uniemożliwia odbycie ważnych dla decydentów politycznych rozmów w kuluarach, dzięki którym łatwiej jest zbudować wspólny konsensus rozmawiając w pół-oficjalnie. W ocenie epidemiologów Wietnam, Singapur i inne państwa ASEANu relatywnie dobrze poradziły sobie z COVID-19 podejmując szereg środków zaradczych i nie dopuszczając do rozprzestrzenienia zarazy.

Szereg zmartwień budzi jednak stan finansowy po pandemii i oczekiwanie na kolejne fale. Istnieją przesłanki, że fundusze przeznaczone na różne cele związane z integracją regionu w wyniku kryzysu po COVID-19 mogą zostać zmniejszone.

Rola Unii Europejskiej

Unia Europejska oficjalnie wspiera integrację regionalną ze Stowarzyszeniem Narodów Azji Południowo-Wschodniej (ASEAN) i jest ważnym partnerem gospodarczym dla Azji Południowo-Wschodniej. Państwa unijne wspierają tworzenie instytucji, rozwój demokracji i poszanowanie praw człowieka w tym regionie między innymi dzięki środkom finansowym na pomoc rozwojową. Jednak współpraca nie ze wszystkimi państwami układa się dobrze. Czarną owcą ASEANu jest na przykład Brunei Darussalam, w którym obowiązują takie kary jak amputacja kończyn za kradzież czy ukamienowanie za homoseksualizm. System prawny Brunei opiera się w dużej części na szariacie (przede wszystkim kodeks karny), a państwo nie zmierza w stronę liberalizacji politycznej. Istotnym wyzwaniem w 2021 r. może stać się właśnie to, że nieskore do reform w duchu liberalnym Brunei Darussalam obejmie przewodnictwo w ASEAN. W odmiennej sytuacji znajduje się wspólnota ASEAN, która z zasady ściśle przestrzega polityki nieingerowania w sprawy wewnętrzne swoich członków.

Patrycja Pendrakowska

Analityk ds. polityki Chin, Tajwanu, Hong Kongu i innowacji. Doktorantka w Instytucie Filozofii UW. Ukończyła sinologię, etnologię, Kolegium MISH (filozofię), prawo finansowe i socjologię na UW, którą studiowała również na Ludwig-Maximilians Universität w Monachium. W latach 2017-2019 prezes Centrum Studiów Polska-Azja. Na przełomie 2016/2017 roku pracowała w Centrum Badań nad Bezpieczeństwem Akademii Sztuki Wojennej. Była wolontariuszka w dziale misji PAH.  W 2011 roku badała problemy migracji w Nepalu, w Institute of Integrated Development Studies w Katmandu.

czytaj więcej

Azjatech #106: Koreańczycy chcą dać drugie życie akumulatorom samochodów elektrycznych

Azjatech to cotygodniowy przegląd najważniejszych informacji o innowacjach i technologii w krajach Azji, tworzony przez zespół analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.

Armenia: były prezydent nadal w areszcie

Były Prezydent Republiki Armenii Robert Koczaryan w 2018 roku został oskarżony o próbę obalenia konstytucyjnego porządku Armenii przez wstępne porozumienie z innymi osobami w 2008 roku. Jako środek zapobiegawczy przez Sąd Powszechny został wybrany tymczasowy areszt. Natomiast w sierpniu tego samego roku został on uchylony i prezydent został zwolniony. (...) Dochodzenie nadal trwa.

Recenzja książki „Wielki renesans. Chińska transformacja i jej konsekwencje”

„Wielki Renesans” opowiada historię ChRL nie tylko chronologicznie, ale również spójnie łączy różne aspekty: gospodarcze, społeczne, polityczne i kulturalne. Opowiedzenie zawiłej historii Chin na kilku płaszczyznach to wyzwanie, któremu niewątpliwie sprostał autor.

Kurs podstaw języka chińskiego dla dorosłych

Jeżeli interesujesz się kulturą i językiem Chin, marzysz o rozpoczęciu nauki języka chińskiego i chciałabyś lub chciałbyś mile zaskoczyć partnera biznesowego o być może w końcu nadszedł TEN moment!

Azjatech #33: Kto ma najwięcej kamer monitoringu w przeliczeniu na mieszkańca?

Azjatech to cotygodniowy przegląd najważniejszych informacji o innowacjach i technologii w krajach Azji, tworzony przez zespół analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.

Czy jest nam potrzebna „chińska szkoła” myślenia o stosunkach międzynarodowych?

(Subiektywny) przegląd wybranych artykułów badawczych dotyczących stosunków międzynarodowych w regionie Azji i Pacyfiku publikowanych w wiodących czasopismach naukowych.

Azjatech #80: Czy wyobraźnia sztucznej inteligencji dorówna ludzkiej?

Azjatech to cotygodniowy przegląd najważniejszych informacji o innowacjach i technologii w krajach Azji, tworzony przez zespół analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.

Internet, cryptocurrencies & blockchains in North Korea

North Korea is considered as a secretive state, but, paradoxically, the country is developing last trend technologies. With prohibitions restricting the flow of money, the country is turning to bitcoin and other cryptocurrencies to finance their programs, instead of coming under new pressure.

Dlaczego walka z korupcją w Kirgistanie nie będzie łatwa

Od momentu jesiennych wyborów parlamentarnych w Kirgistanie wydarzenia w tym kraju regularnie opisywane są przez wiodące media światowe i portale specjalistyczne zajmujące się polityką czy też dyplomacją. Kolejne w ciągu ostatnich kilkunastu lat „przemeblowanie polityczne” w Biszkeku może rodzić nadzieję na obniżenie poziomu korupcji w tej centralnoazjatyckiej republice. Czy jednak istnieją mocne podstawy ku temu aby patrzeć optymistycznie na zapowiedziane przemiany? Co podpowiadają nam dotychczasowe doświadczenia Kirgistanu i teorie naukowe?

Qing Ming Jie – tegoroczne święto zmarłych dniem żałoby narodowej w Chinach

W Chinach na 24 godziny wstrzymano działalność wszystkich miejsc związanych z rozrywką. Producenci gier zostali zobowiązani do wyłączenia serwerów na dzień żałoby, a serwisy video zapełniły się materiałami o bohaterskiej walce personelu medycznego z koronawirusem.

Ratując ludzi czy swój wizerunek? Narracje o porządku humanitarnym w Azji Południowo-Wschodniej.

(Subiektywny) przegląd wybranych artykułów badawczych dotyczących stosunków międzynarodowych w regionie Azji i Pacyfiku publikowanych w wiodących czasopismach naukowych.

Tydzień w Azji #132: Talibowie z wizytą w Chinach. Co mogą ugrać Chińczycy?

Przegląd Tygodnia w Azji to zbiór najważniejszych informacji ze świata polityki i gospodarki państw azjatyckich mijającego tygodnia, tworzony przez analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.

W jakim zakresie zmienił się charakter międzynarodowego zaangażowania w wojny domowe po 1989 roku?

Od końca drugiej wojny światowej to wojny domowe, a nie międzypaństwowe konflikty, stały się dominującą i najbardziej wyniszczającą formą zorganizowanej przemocy w ramach systemu międzynarodowego. Jak zmieniła się ich charakterystyka na przestrzeni lat?

Krzysztof Zalewski panelistą w debacie Nowej Konfederacji „Dylemat indyjskiej potęgi: sojusz z Chinami czy USA?”

Krzysztof Zalewski uczestniczył w debacie zorganizowanej przez Dział Azjatycki Nowej Konfederacji.

Fake newsy i farmy trolli w służbie trzeciej wojny światowej: debata wokół dokumentu Superwizjer TVN i artykułu w Newsweeku

17 grudnia zapraszamy Państwa do wzięcia udziału w autorskiej debacie na podstawie reportaży wcieleniowych Anny Sobolewskiej i Katarzyny Pruszkiewicz.

Nie zawsze diabły. Różne strategie wobec inności w kinie KRLD

„Inni” to dla Ryszarda Kapuścińskiego przede wszystkim „nie-Europejczycy”. Analogicznie w kinematografii KRLD „innym” jest „nie-Koreańczyk”. Od początku powstania Korei Północnej jej artyści operowali jasnym i dychotomicznym obrazem świata. To, co nasze, czyli uri (우리) było przedstawiane temu, co obce. Wybrzmiewająca z koreańskiej sztuki ideologia dobrze wpisuje się w przedstawioną w O gramatologii Jacques Derridy logikę […]

Tydzień w Azji #55: Euroazjatyckie tournée Mike’a Pompeo

Przegląd Tygodnia w Azji to zbiór najważniejszych informacji ze świata polityki i gospodarki państw azjatyckich mijającego tygodnia, tworzony przez analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.

Tydzień w Azji #81: Japonia podnosi wiek emerytalny. Będzie można pracować do 70 i dłużej

Przegląd Tygodnia w Azji to zbiór najważniejszych informacji ze świata polityki i gospodarki państw azjatyckich mijającego tygodnia, tworzony przez analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.

Tydzień w Azji #96: W Azji dla Azji: o konsekwencjach nowej umowy handlowej

Przegląd Tygodnia w Azji to zbiór najważniejszych informacji ze świata polityki i gospodarki państw azjatyckich mijającego tygodnia, tworzony przez analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.

Azjatech #70: Chińscy producenci samochodów elektrycznych w starciu z Teslą

Azjatech to cotygodniowy przegląd najważniejszych informacji o innowacjach i technologii w krajach Azji, tworzony przez zespół analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.

Forbes: Odbudować prestiż USA w Azji. Oto ludzie, którzy mają w tym pomóc Joemu Bidenowi

...Najpotężniejsza demokracja świata – ku zadowoleniu Moskwy i Pekinu – w ciągu kilkunastu zimowych godzin utraciła wiele ze swojej atrakcyjności, dającej jej miękką siłę w kształtowaniu relacji z największym z kontynentów

Anna Grzywacz na konferencji pt. „Azja Południowo-Wschodnia jako region kontrastów – wyzwania i perspektywy”

Wydarzenie odbędzie się w formule on-line za pośrednictwem platformy Google Meet, w piątek 15 stycznia o godzinie 10:00.

Pop, symbol kiczu czy “wielka dama”? 160 lat po śmieci Tekli Bądarzewskiej-Baranowskiej jej muzyka wzbudza kontrowersje

Wszyscy znamy muzykę Fryderyka Chopina, prawie nikt z nas - urodzonej w Mławie około 1829 r. polskiej kompozytorki – Tekli Bądarzewskiej - Baranowskiej. Obecnie - 160 lat po jej śmierci – Modlitwa Dziewicy jest prawdopodobnie najbardziej znanym „produktem made in Poland” w wielu państwach Azji. Choćby z tego względu Tekla Bądarzewska-Baranowska zasługuje na naszą pamięć. A być może także szersze wykorzystanie w promocji Polski w Azji Wschodniej.

Tydzień w Azji #140: Kazachstan zamierza ściślej kontrolować media społecznościowe

Przegląd Tygodnia w Azji to zbiór najważniejszych informacji ze świata polityki i gospodarki państw azjatyckich mijającego tygodnia, tworzony przez analityków Instytutu Boyma we współpracy z Polskim Towarzystwem Wspierania Przedsiębiorczości.