Elity w Kazachstanie prezydenta Tokajewa. Ewolucja czy konserwacja przeszłości?

Opublikowana w kwietniu tego roku lista 75- najbogatszych Kazachów Forbesa wskazuje na powolną, acz konsekwentną transformację w składzie elit biznesowych kraju. Jednocześnie opublikowane w tym samym czasie wyniki sondażu zaufania do polityków i instytucji pokazują, że kluczowe stanowiska polityczne znajdują się wciąż w rękach dawnej “świty” Nazarbajewa. Szansą na nowe otwarcie jest lutowy wybór na premiera Ołżasa Baktenowa, młodego polityka spoza dawnego układu, szybko zyskującego poparcie w społeczeństwie. 

Wstęp

Celem tego opracowania jest prezentacja najbliższych współpracowników prezydenta Tokajewa, wśród osób pełniących dziś najważniejsze stanowiska państwowe i identyfikacja elit finansowych, wywodzących się z środowiska Nazarbajewa. Wobec ostatniej zmiany stanowisku premiera – zasadne jest też zidentyfikowanie oczekiwań wobec jego osoby dzisiejszych elit politycznych w Kazachstanie.  

Punktem wyjścia dla niniejszej analizy są wyniki sondażu dotyczące zaufania dla polityków i instytucji, przeprowadzone w kwietniu 2024 roku, a także lista 75-najbogatszych obywateli państwa ogłoszona w tym samym czasie przez kazachskie wydanie Forbesa. Ostatni z rankingów obejmuje formalnie tylko biznesmenów, ale nie brakuje na niej aktorów blisko związanych z elitami politycznymi i holdingami państwowymi. 

Wydarzenia minionych miesięcy, które przetoczyły się przez scenę polityczną Kazachstanu, nakłaniają do bliższego przyjrzenia się obecnym elitom władzy. Ich struktura, pomimo oficjalnych zapowiedzi administracji rządzącej, nie uległa zauważalnej zmianie po masowych protestach ze stycznia 2022 r. (tzw. krwawy styczeń). Były one spowodowane rosnącym niezadowoleniem społecznym, wynikającym z fasadowego charakteru zmiany prezydenta Nazarbajewa w czerwcu 2019 r., który zachował dominującą rolę w systemie politycznym Kazachstanu. 

Ciekawą tezę odnośnie tych wydarzeń postawił w ostatnim czasie włoski badacz Luka Anceschi uważający, że następca Nazarbajewa, Kassym-Żomart Tokajew, wykazał się w ostatnich 5 latach małą zdolnością wciągnięcia do establishmentu politycznego nowych osób. W efekcie, władzę sprawują te same osoby co wcześniej, wymieniając się między sobą kluczowymi stanowiskami. 

Świta Tokajewa 

Pomimo generalnej słuszności opinii Anceschiego, warto zwrócić uwagę na przynajmniej kilka nazwisk, które zostały dokooptowane do elity polityczno-biznesowej i zyskały na znaczeniu w ostatnim czasie. Do kręgu najbardziej zaufanych ludzi Kassyma Żomarta-Tokajewa należy zaliczyć Murata Nurtleu, który w kwietniu 2023 r. objął funkcję zastępcy premiera i ministra spraw zagranicznych. Od 1999 r. pełnił on różne funkcje dyplomatyczne, w tym m.in. ambasadora Kazachstanu w Finlandii i Estonii. W międzyczasie kilkakrotnie był też bezpośrednim doradcą obecnego prezydenta, najpierw w Ministerstwie Spraw Zagranicznych (2004-2007), później w Senacie (2007-2011), a od 2019 r. w administracji prezydenckiej. W latach 2022-2023 Nurtleu zarządzał  kancelarią prezydenta. W kwietniu 2022 r. Radio Azzatyk (kazachski oddział Radia Wolna Europa) podało wyniki śledztwa, w którym wykazano liczne powiązania biznesowe pomiędzy rodzinami Tokajewa i Nurtleu, w których główne role odgrywali syn prezydenta Timur Tokajew i brat wicepremiera Szalkar Nurtleu. Dokonali oni wspólnie w ostatnich latach przejęcia kilku strategicznych holdingów państwowych w sektorze energetycznym i spożywczym.

Timur Tokajew po 2019 r. usunął się w cień lokalnego życia biznesowego, odchodząc z zarządów firm, w których wcześniej zasiadał (m.in Fortius, Kazakhstan Tungsten & Molybdenum Company). Jego aktywność przeniosła się do Rosji i Szwajcarii, gdzie posiada majątek oficjalnie wyceniony na co najmniej 10 mln dolarów. Kolejną ważna postacią w najbliższym otoczeniu prezydenta Tokajewa jest mąż jego siostry, Temirtaj Izbastin, pełniący w latach 2009-2022 wysokie funkcje dyplomatyczne na placówkach w Bułgarii. Dzieci Izbastinów weszły w tym czasie w posiadanie holdingów budowlanych zarejestrowanych w Bułgarii i Czechach. W Kazachstanie zarządzane przez nich firmy otrzymały natomiast kontrakty na wydobycie ropy naftowej i złota. Majątek ich najstarszej córki Dany wyniósł w 2021 r. ok. 120 mln dolarów. 

Pomimo wspomnianych powyżej roszad na styku polityki i biznesu, najważniejsze funkcje państwowe wciąż pozostają w rękach osób znanych z otoczenia Nursułtana Nazarbajewa. Dobrym tego przykładem jest powołany w maju tego roku minister rozwoju cyfryzacji, innowacji i przemysłu kosmicznego Żaslan Madiew. Od kwietnia 2022 r. pełnił on funkcję pierwszego zastępcy w tym ministerstwie. Pomimo relatywnie młodego wieku (40 lat) od 2005 r. był on związany z największym państwowym holdingiem inwestycyjnym, Samruk-Kazyną, a następnie Bankiem Rozwoju Kazachstanu, Narodowym Bankiem Kazachstanu i Kolejami Państwowymi (Kazachstan Temir Żoli). Prywatnie zięć Diusenbaja Turganowa, aktywnego polityka partii Amanat, powiązanego w przeszłości z państwowymi spółkami energetycznymi. W latach 2007-2010 ten ostatni pełnił funkcję wiceministra energetyki i nowoczesnych technologii.   

Politycy i instytucje o największym stopniu zaufania społecznego na koniec pierwszego kwartału 2024

Rezultaty sondażu opublikowane w kwietniu 2024 r. przez lokalne Centrum Badań Społecznych i Politycznych “Strategia”, pokazują że społeczeństwo Kazachstanu najwyższym zaufaniem darzy Erlana Koszanowa, obecnego przewodniczącego Mażylisu (niższa izba kazachskiego parlamentu). Wcześniej piastował on m.in. stanowisko szefa Kancelarii Premiera (2012-2017), akima (gubernatora) obwodu karagandzkiego (2017-2019) i kierownika Kancelarii Prezydenta (2019-2022). Jeszcze na początku tego roku, gdy ważyły się losy ówczesnego szefa rządu, Alichana Smaiłowa, wielu upatrywało w nim kandydata na nowego szefa rządu. Wybór ostatecznie padł na Ołżasa Baktenowa. Warto zwrócić uwagę na zdolności organizacyjne Koszanowa, skutkujące wzrostem rangi izby niższej parlamentu w debacie publicznej w ostatnich latach i ożywionym zaangażowaniem posłów w procesach ustawodawczych. Z drugiej strony, przy obecnym zdominowaniu parlamentu przez partię Amanat, skupiającą zwolenników dawnej elity Nazarbajewa, większość głosowań przebiega zgodnie z oczekiwaniami prezydenta Tokajewa.

Na drugim miejscu rankingu społecznego zaufania znalazła się Natalia Godunowa, przewodnicząca kazachskiej odpowiedniczki Najwyższej Izby Kontroli, który to urząd piastowała do końca marca tego roku. Prace tej instytucji oceniono najwyżej w cytowanym rankingu spośród wszystkich analizowanych urzędów. Wyprzedziła  m.in. popularny Mażylis, uzyskując łączny rezultat 4,86 pkt na 5 możliwych. Jej odejście z pełnionego urzędu było zaskoczeniem dla kazachskich ekspertów, którzy wysoko oceniali merytoryczność i skuteczność jej pracy. Należy mieć jednak na uwadze, że jakiś czas temu pojawiły się  informacje, wskazujące na zaprzestanie w ostatnich miesiącach publikacji przez Izbę wyników prowadzonych audytów. Ponadto moment jej zwolnienia zbiegł się z realizacją prośby prezydenta o ujawnienie listy naruszeń finansowych wśród elit. W konsekwencji politycznej ingerencji w pracę kazachskiego NIK-u, Godunowa podała się do dymisji.

Trzecie miejsce w rankingu przypadło Senatowi Parlamentu Kazachstanu (z oceną 4.5/5), na czele którego stoi Maulen Aszimbajew. Wcześniej, pełnił on szereg funkcji w Mażylisie, a w latach 2012-2020 zajmował stanowisko przewodniczącego Komisji ds. Stosunków Międzynarodowych, Obrony i Bezpieczeństwa. Analitycy podkreślają zaangażowanie izby wyższej w prace analityczne i promowanie wykorzystania Big Data i sztucznej inteligencji w podnoszeniu innowacyjności gospodarki państwa. Autorytet przewodniczącego senatu wyróżnia go na tle innych przedstawicieli lokalnego establishmentu w zakresie budowania wizerunku medialnego i polityki informacyjnej. Jednocześnie, zwraca uwagę skład Senatu, zdominowany przez wieloletnich członków NurOtanu, poprzedniczki Amanatu, która zniknęła ze sceny politycznej po styczniowych rozruchach.  

Na przeciwnym biegunie w rankingu popularności znajduje się administracja prezydencka, która spadła na 36. miejsce (na 47 instytucji w zestawieniu). Na jej czele od lutego 2024 r. stoi Aibek Dadabajew, bliski współpracownik Tokajewa od 2008 r., kiedy to został jego asystentem w Senacie. Następnie Dadabajew pełnił funkcje dyplomatyczne w ambasadzie w Genewie, a następnie w latach 2013-2019 stał na czele kancelarii Senatu. Krytyka jego osoby jest efektem niskiej oceny autorytetu i braku decyzyjnej samodzielności, wynikającej ze zbyt silnego uzależnienia od poleceń prezydenta. Zarzuca mu się też niską samodzielność polityczną i zamknięcie na interakcję ze światem zewnętrznym. Warto dodać, że wcześniej prezydencką administracją kierował obecny premier, Ołżas Baktenow. 

Efekty lutowych przetasowań w rządzie

Za największego przegranego minionych miesięcy można uznać byłego już szefa rządu, Alichana Smaiłowa, piastującego liczne funkcje na poziomie ministerialnym od początku XXI w. Został on mianowany na to stanowisko w wyniku wydarzeń tzw. “krwawego stycznia” 2022 r., inicjujących zmiany w składzie organów państwowych. Prezydent Tokajew postawił przed nim za cel wdrożenie pakietu reform społeczno-gospodarczych, umożliwiających pobudzenie gospodarki – jej średnioroczny wzrost wyniósł w pandemicznych latach 2020-2022 1,7 proc. – oraz uspokojenie napiętych nastrojów społecznych. Pomimo osiągnięcia wzrostu na poziomie 5,1% w 2023 r., zredukowania inflacji o połowę i przyciągnięcia inwestycji zagranicznych o wartości ponad 26 mld dolarów, Tokajew podjął decyzję o wymianie szefa rządu. Stało się to parę dni po oficjalnej wizycie premiera Rosji, Michaiła Miszustina, z którym Smaiłow pozostawał w co najmniej dobrych relacjach. 

Nagłe przetasowania w kazachskiej administracji odebrano na Kremlu jako kolejną próbę poluzowania bilateralnych relacji i obranie odważniejszego kursu na pogłębianie niezależności od Rosji polityki wewnętrznej. Podobne obawy pojawiły się w Chinach. Pekin nie ukrywa zaniepokojenia postępującym od jesieni 2023 r. zbliżeniem Kazachstanu z państwami zachodnimi. 

Nowym Prezesem Rady Ministrów został 43-letni, Ołżas Baktenow, zaufany współpracownik Tokajewa, niezwiązany wcześniej z elitami Nazarbajewa. Prawdopodobnie był to jeden z głównych argumentów, którymi prezydent kierował się przy wyborze nowego premiera. Dlatego też stanowiska tego nie objął faworyzowany przez media Erłan Koszanow. Wcześniej Baktenow pracował m.in. w lokalnych instytucjach sądowniczych i ministerstwie sprawiedliwości, zajmując się sprawami antykorupcyjnymi. W 2023 r. otrzymał stanowisko szefa administracji prezydenckiej. Wraz z kolejnym awansem Baktenowa, dokonano pewnych korekt w składzie rządu, zaprzysięgając nowych ministrów gospodarki, finansów, sytuacji nadzwyczajnych i zdrowia. Warto dodać, że Baktenow zajmuje 7. miejsce na przytaczanej powyżej liście polityków cieszących się największym zaufaniem (3,95/5). Pomimo stosunkowo krótkiego stażu politycznego, zdążył się już wykazać umiejętnością zarządzania kryzysem, spowodowanym kwietniowymi powodziami na północy Kazachstanu. Baktenow wyróżnia się zaangażowaniem i chęcią aktywnego uczestnictwa w zarządzaniu państwem. Jednocześnie, wzbudza on nieufność członków swojego rządu, jako osoba spoza dotychczasowego układu politycznego.     

Zmiany w składzie rządu sugerują chęć dalszego ocieplania klimatu inwestycyjnego i budowania zaufania wśród inwestorów zagranicznych. 

Jednakże według najnowszego raportu Transparency International Kazachstan ciągle uchodzi za państwo wysoko skorumpowane choć powoli ograniczające skalę tego zjawiska, co potwierdza wzrost wskaźnika CPI (Corruption Perception Index) z 36 pkt w 2022 r. do 39 pkt w 2023  r. ( w skali 100-punktowej, gdzie “setka” oznacza całkowity brak korupcji)). Kazachstanowi w międzynarodowych raportach zarzuca się promowanie wąskich grup interesów i nieefektywność wymiaru sprawiedliwości. 

W efekcie skuteczność reform mających na celu liberalizację życia politycznego, zapowiedzianych i zapoczątkowanych po zaprzysiężeniu Tokajewa w czerwcu 2019 r., należy dziś ocenić z pewną rezerwą. Specjalnie powołane Agencja Służby Cywilnej i Agencja Antykorupcyjna, w niewielkim stopniu przyczyniły się do zmniejszenia wpływu korupcji na politykę wewnętrzną państwa. Ponadto krwawe wydarzenia ze stycznia 2022 r. wykazały niską skuteczność działań Rady Narodowej Zaufania Społecznego, której celem było zwiększenie zaangażowania obywateli w kształtowanie rzeczywistości politycznej .

Układ Nazarbajewa na kazachskiej liście Forbesa 

Jak te wskaźniki zaufania społecznego do instytucji i percepcji korupcji mają się do akumulacji bogactwa w Kazachstanie? Ranking najzamożniejszych Kazachów został wyjątkowo poszerzony w tym roku z 50 do 75 osób. Analizując posiadaczy największych majątków, trudno nie zauważyć powiązań z poprzednim prezydentem. Na drugim miejscu na liście znajduje się jego druga córka Dinara razem z mężem Timurem Kulibajewem, a łączna wartość ich aktywów szacowana jest na 10 mld dolarów. Po dłuższej przerwie spowodowanej zaangażowaniem w działalność polityczną  – Forbes uwzględnia tylko osoby z kręgów biznesowych – na listę powróciła też najstarsza córka Nazarbajewa, Dariga, której majątek oszacowano na  590 mln dolarów. Na 49. pozycji uplasował się Nurblon Nazarbajew, bratanek byłego prezydenta, z aktywami wycenionymi na 170 mln dolarów. Jest on powiązany z zaangażowanym w szereg niejasnych przedsięwzięć biznesowych bratem Nazarbajewa, Bołatem. Po styczniu 2022 r. część jego aktywów została znacjonalizowana, służąc za modelowy przykład obiecanej przez Tokajewa deoligopolizacji. 

Na 41. miejscu znalazł się syn Darigi Nazarbajew, Nurali Aliew (220 mln dolarów), a na 71. Rauszan Sagdijewa, partnerka biznesowa małżeństwa Kulibajewów. 

W związku z poszerzeniem listy Forbesa wzrosła wartość aktywów osób na tej liście, które łącznie wyceniono na 46,63 mld dolarów. Oznacza to wzrost o 8,2 mld dolarów w stosunku do 2023 r. Autorzy raportu zwracają uwagę na postępującą dywersyfikację branż, z których pochodzą poszczególne fortuny. Oprócz powszechnie dominującego przemysłu wydobywczego, pojawiły się firmy z sektora budowlanego, bankowego, farmaceutycznego, przetwórstwa produktów spożywczych, maszyn przemysłowych, czy prężnie rozwijającego się w ostatnim czasie sektora technologicznego. Tym samym wzrosła w rankingu liczba przedsiębiorstw niezwiązanych bezpośrednio z sektorem zamówień publicznych. 

Podsumowanie

Bazując na powyższej analizie można dostrzec  powolny proces formowania się nowych elit polityczno-gospodarczych, związanych z obecnym prezydentem. Najlepszym tego przykładem jest postać nowego premiera, którego praca, pomimo krótkiego stażu, jest wysoko oceniana przez obywateli. Jego przeszłość w organach sprawiedliwości może okazać się kluczowa w procesie wdrażania kolejnych reform skupionych na zwalczaniu korupcji, z czym finalnie nie poradził sobie rząd jego poprzednika. W maju weszła w życie ustawa o dalszej liberalizacji gospodarki, której efektem ma być utworzenie Agencji Ochrony i Rozwoju Konkurencyjności, prowadząca ewaluację nowych regulacji. Mają one dotyczyć zwiększenia samodzielności zarządczej największego państwowego holdingu inwestycyjnego, Samruk-Kazyny, wzrostu konkurencyjności kazachskich towarów, cyfryzacji usług czy ułatwienia w procesie zakładania i prowadzenia działalności gospodarczej. 

Spośród siedmiu ugrupowań obecnie wchodzących w skład izby niższej parlamentu, wszystkie znajdują się w tzw. szerokim spektrum proprezydenckiej elity rządzącej. Oprócz Amanatu, należy do niej zaliczyć Demokratyczną Partię Kazachstanu (Ak Żoł), Ludową Partię Kazachstanu (dawna partia komunistyczna) i rolnicze ugrupowanie Auył. Ugrupowania jawnie przeciwne reżimowi nie zostały dopuszczone do ostatnich wyborów parlamentarnych (2023 r.), a jedyną legalną partią stojącą w pewnej opozycji jest Ogólnonarodowa Partia Socjaldemokatyczna. Należy też zwrócić uwagę na nowo powstałe formacje tj. proekologiczną Baitak i prorynkową Respublikę, pogłębiające fasadowy charakter demokratyzacji systemu politycznego kraju.

Opozycja polityczna w Kazachstanie, choć istnieje, jest marginalizowana. Trudno więc oczekiwać, żeby w przyszłości ewentualne zmiany polityczne miały ewolucyjny charakter. Dla osób niezwiązanych z systemem władzy jedyną możliwością wpływu na decyzje są demonstracje uliczne i protesty.  

Przyjęty przez Tokajewa po 2019 r. powolny kurs we wdrażaniu fundamentalnych reform politycznych i ekonomicznych może skutkować średnioterminowym wyhamowaniem tempa wzrostu gospodarczego, który w najbliższych 3 latach, według danych Banku Światowego, nie przekroczy średniorocznie 4 proc.. Wciąż za duża część wpływów budżetowych generowana jest przez branżę wydobywczą, która odpowiada za 17 proc. PKB i 16 proc. eksportu. 

Choć niedawno opublikowana lista Forbsa wskazuje, że coraz więcej fortun powstaje poza tym sektorem zdominowanym przez osoby powiązane z systemem władzy, to wciąż czwarta część majątków z listy znajduje się rękach  osób z tzw. układu Nazarbajewa. 

Powyższe tendencje wskazują na ewolucyjne zastąpienie układu Nazarbajewa układem Tokajewa, w którym demokracja i pluralizm partyjny będą pełniły marginalną rolę w kształtowaniu się procesów politycznych w Kazachstanie. Tym niemniej, deoligarchizacja przestrzeni biznesowej i dopuszczenie do niej firm opierających się w swoich działaniach rachunkiem ekonomicznym, a nie siecią relacji z elitami władzy, może w pozytywny sposób przyczynić się do dywersyfikacji gospodarki. Ta dywersyfikacja powinna przyczynić się do wzrostu odporności Kazachstanu na zmiany cen strategicznych surowców na rynkach światowych, co w przeszłości wyraźnie rzutowało na stabilność kraju. Ponadto, obecna sytuacja geopolityczna i konflikt na Ukrainie stwarzają nowe możliwości inwestycyjne dla przedsiębiorstw, które opuściły w ostatnich 2 latach rynek rosyjski i szukają nowych rynków zbytu na swoje produkty. 

Należy również mieć na uwadzę, że część państw EU, m.in Francja, już poszukuje w Kazachstanie alternatywnych źródeł dostaw surowców energetycznych, głównie uranu, w odpowiedzi na nieprzewidywalność polityki Kremla.  

Paweł Jaskuła Doktor nauk społecznych w zakresie nauk o polityce, w specjalizacji Ekonomia Polityczna, pracę doktorską obronił na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, magister międzynarodowych stosunków gospodarczych Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu, absolwent Europejskiej Akademii Dyplomacji (Art of Diplomacy) na ścieżce Instytucje Międzynarodowe, uczestnik studiów MBA realizowanych na University of Nanjing. Od 2017 r. specjalizuje się w zagadnieniach dotyczących polityki rozwojowej i innowacjach państw Azji Centralnej i Wschodniej oraz BRICs.