Reformy konstytucyjne w Kazachstanie: ścieżki rozwoju i transformacji państwa

8 czerwca 2026 r. w siedzibie Polskiej Agencji Prasowej przy ul. Brackiej 6/8 w Warszawie odbyła się debata w formule „okrągłego stołu” zatytułowana „Reformy konstytucyjne w Kazachstanie: ścieżki rozwoju i transformacji państwa”, zorganizowana przez Ambasadę Republiki Kazachstanu w Polsce. Tematem przewodnim był projekt nowej konstytucji, który Kazachowie poparli w referendum 15 marca zdecydowaną większością głosów – ponad 87% głosujących. Na zaproszenie Ambasady w wydarzeniu udział wzięli przedstawiciele polskich i kazachskich think tanków, w tym Instytutu Boyma, organizacji działających na rzecz rozwijania relacji polsko-kazachskich oraz aktywnie wspierających zacieśnianie relacji gospodarczych z Azją. Ponadto tematami dyskusji były pogłębiające się problemy z wodą pitną w regionie, rozwijanie alternatywnych euroazjatyckich szlaków dystrybucji oraz integracja narodu kazachskiego przy uwzględnieniu jego wieloetniczności.

Nowa konstytucja jako odpowiedź na globalne wyzwania i zmiany społeczne

Projekt nowej konstytucji jest bez wątpienia przykładem ustawy zasadniczej odpowiadającej na wyzwania, przed którymi stoi naród kazachski, ale też praktycznie wszystkie społeczeństwa na świecie. Ewolucyjny charakter systemu władzy i administracji oraz społeczeństwa jako narodu wymusza potrzebę zmian podstawowych ram prawnych funkcjonowania państwa jako całości. Kazachstan doświadczył tego w swojej 35-letniej historii dwukrotnie. Po raz pierwszy, uchwalając konstytucję 28 stycznia 1993 r., by już dwa lata później, 30 sierpnia 1995 r., zastąpić ją nową ustawą.

Obecna konstytucja, która weszła w życie 1 lipca 2026 r., jest odpowiedzią na społeczne oczekiwania wobec wyznaczenia ram działań politycznych, funkcjonowania administracji, w tym odpowiedzialności urzędników, a także stopniowego łagodzenia skutków nierównomiernego rozwoju gospodarczego regionów. W preambule zawarto zapis o obowiązku ochrony środowiska naturalnego i odpowiedzialności władz za te działania. Innowacyjnym rozwiązaniem jest też zapis o ochronie obywateli w środowisku cyfrowym. W toku dyskusji zwrócono uwagę, że należy mówić o konstytucji jako zestawie ogólnych ram prawnych, co jest oczywistą cechą każdej ustawy zasadniczej. Kluczowe znaczenie dla skuteczności przyjętych norm prawnych będą więc miały przepisy wykonawcze, operujące na poziomie detali i kształtujące metody realizacji obowiązków władz w każdym z zakresów. Szybkość ich opracowania i implementacji oraz ich jakość będą jednym z testów sprawności i dojrzałości nowej administracji.

Proces demokratyzacji Kazachstanu i rozwoju społecznego

Uczestnicy odnieśli się też do zobowiązań prezydenta K.-Ż. Tokajewa, w tym do dwóch fundamentalnych kwestii: słuchania społeczeństwa oraz realizacji wielowektorowej polityki zagranicznej. Prezydent postawił sobie za cel budowę społeczeństwa dobrobytu, demokratyzację życia społecznego i politycznego, stały i zrównoważony rozwój gospodarczy oraz zapewnienie politycznej niezawisłości i bezpieczeństwa państwa. Jest to trudne zadanie w świetle wzrastających napięć międzynarodowych i kształtowania nowego porządku światowego, w którym krystalizują się trzy centra globalnych wpływów: USA, ChRL i UE.

Bez wątpienia rozwój gospodarczy państwa i wzrost zamożności społeczeństwa kazachskiego będą się przekładać na ewolucję społeczną, zmiany w mentalności i świadomości Kazachów oraz przekształcanie tradycyjnego systemu wartości. Nowy system administracyjno-polityczny, który słucha obywateli, jest więc mechanizmem umożliwiającym właściwe reagowanie na te zmiany i wspieranie procesu rozwoju społecznego, głównie poprzez implementację nowych rozwiązań prawnych. Będzie to więc test, czy władza faktycznie słucha narodu. Pierwszym potwierdzeniem, że tak jest, było opracowanie nowej konstytucji uwzględniającej oczekiwania i potrzeby obywateli w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości.

Problem dynamiki podejmowania decyzji i jakości klasy politycznej

Współczesny świat cechuje się ogromną liczbą informacji, które muszą być przetwarzane w bardzo krótkim czasie, co wpływa na dynamikę zmian w realiach politycznych i gospodarczych w skali globalnej. Ta specyfika wymaga podejmowania szybkich decyzji, uwzględniających ogrom czynników, aby z jednej strony zapewnić państwu maksymalizację korzyści z otwierających się szans i możliwości, a z drugiej zapewnić odporność systemu polityczno-gospodarczego na nieprzewidziane, nagłe sytuacje mogące skutkować kryzysem. To z kolei wymusza skrócenie ścieżek decyzyjnych w administracji państwowej.

Realizacji tego celu ma służyć decyzja o likwidacji senatu i ustanowieniu jednoizbowego parlamentu. To posunięcie władz wzbudziło kontrowersje wśród niektórych zachodnich polityków, ekspertów i obserwatorów sceny politycznej Kazachstanu, wskazujących na potencjalny problem z koncentracją nadmiernej władzy przez prezydenta. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że miejsce izby wyższej zajmie Rada Ludowa Kazachstanu, będąca najwyższym organem konsultacyjnym z prawem do inicjatywy ustawodawczej. Choć na kształt osobowy Rady istotny wpływ będzie miał prezydent, to jej struktura musi odzwierciedlać reprezentację różnych środowisk i interesów społecznych. Dodatkowo niezależną instytucją stojącą na straży praworządności jest Trybunał Konstytucyjny.

Paradoksalnie ideałem systemu najbardziej sprzyjającego szybkiemu podejmowaniu decyzji wydaje się być autorytaryzm. Nie oznacza to jednak w żadnym wypadku dążeń prezydenta Tokajewa do odejścia od zasad demokracji, czego potwierdzeniem jest szeroka partycypacja społeczeństwa (konsultacje społeczne, referenda) w procesie podejmowania kluczowych decyzji wpływających na kształt i jakość życia obywateli. Nie można odmówić słuszności stwierdzeniu prezydenta, że dynamice tego procesu na pewno nie sprzyja duża liczba poziomów władzy, zwłaszcza gdy nakładają się ich kompetencje ustawodawcze czy wykonawcze. Trzeba też mieć na uwadze ryzyko silnego rozdrobnienia politycznego w każdej z izb parlamentu, co może prowadzić do „politycznego klinczu” i zamrożenia wszelkich procesów ustawodawczych.

O skuteczności i trafności decyzji nie decyduje więc liczba poziomów władzy i polityków zaangażowanych w proces decyzyjny, ale ich jakość. A jakość tę wyznacza zdolność do wznoszenia się ponad partykularnymi interesami jednostek i wąskich grup na rzecz faktycznej służby dla narodu i państwa. Nowa konstytucja i wyzwania społeczno-gospodarczo-polityczne będą więc dla rządzących testem ich dojrzałości politycznej.

Reasumując, dwuizbowy parlament nie jest gwarantem wzmocnienia zasad demokratycznych, czego przykładem jest choćby Rosja (Duma i Rada Federacji). Z kolei jednoizbowe parlamenty są obecne w wiodących demokracjach Europy: w Szwecji, Norwegii czy Danii. W tych państwach rolę organu kontrolnego, doradczego i opiniotwórczego pełnią dojrzałe społeczeństwa obywatelskie. Trzeba tu wspomnieć, że żaden system polityczny nie gwarantuje wysokiej jakości sprawowanych rządów ani żadna struktura organów władzy nie jest w stanie zapobiec degradacji systemu demokratycznego. Wszystko zależy bowiem od osób sprawujących władzę, które wybierają obywatele. A trafność tych wyborów, a więc zdolność do właściwej oceny kandydatów do parlamentu i pałacu prezydenckiego, jest miarą dojrzałości obywatelskiej społeczeństwa.

Polityka wielowektorowa i wyzwania dla bezpieczeństwa państwa

W toku dyskusji prelegenci podjęli też wątki wyzwań i zagrożeń, przed którymi stanął Kazachstan. Choć zagadnienia te nie są bezpośrednio związane z procesem kształtowania konstytucji, to wpływają na oczekiwania i niepokoje społeczne oraz zaufanie obywateli do władzy. Dynamika podejmowania decyzji, którą determinuje specyfika systemu władzy, w tym klarowność procedur, obowiązków i odpowiedzialności urzędników, ma kluczowe znaczenie dla skuteczności zarządzania państwem. Kazachstan, z racji swojego geograficznego położenia, strategicznego dla euroazjatyckiej wymiany handlowej, stoi przed fundamentalnymi decyzjami i wyzwaniami, które ukształtują w długiej perspektywie sytuację gospodarczą państwa i jego pozycję międzynarodową.

Zapowiadana i realizowana przez prezydenta Tokajewa wielowektorowa polityka zagraniczna wzmocniła pozycję Kazachstanu w relacjach euroazjatyckich. Potwierdzają to liczne kontakty na najwyższych szczeblach władzy z Pekinem, Waszyngtonem i Brukselą. Dla Astany kontynuacja tego kierunku polityki poprzez budowanie wielostronnych relacji gospodarczych i politycznych jest szansą na zbalansowanie wpływów sąsiednich mocarstw – Rosji i Chin. Szczególnie istotne jest włączanie republiki w krąg europejskiej polityki i kultury, co przekłada się na wzmocnienie pozycji Astany jako centralnego hubu w euroazjatyckim handlu. Dotyczy to zwłaszcza rozwijania szlaków handlowych alternatywnych wobec biegnącego przez Rosję Korytarza Północnego. Na znaczeniu zyskuje Korytarz Środkowy (Transkaspijski, TITR), który stał się obszarem ogromnych inwestycji Kazachstanu i innych państw tranzytowych, Chin oraz Unii Europejskiej. Trwająca wojna w Ukrainie i amerykańskie ataki na Iran są źródłem zagrożenia dla przepływu towarów korytarzami północnym i południowym. W konsekwencji TITR jest obecnie najbezpieczniejszym i najstabilniejszym szlakiem dystrybucji towarów między Azją a Europą.

Narastającym i bardzo niebezpiecznym społecznie i politycznie problemem jest kurczący się dostęp do wody pitnej. Jeszcze kilkanaście lat temu zagadnienie to wydawało się mało istotne dla regionu. Pomimo ostrzeżeń ekspertów o nadciągającym kryzysie wodnym w Azji Centralnej działania podejmowane przez polityków były dość niemrawe, a jakiekolwiek porozumienia między republikami były torpedowane partykularyzmem interesów państw położonych w górnym biegu głównych rzek. Od kilku lat sytuacja zaostrza się i prowadzi do starć zbrojnych oraz retorsji gospodarczych. Pomimo wielokrotnie podejmowanych, praktycznie od 1991 r., działań Kazachstanu i Uzbekistanu zmierzających do uregulowania kwestii hydrologicznych i wypracowania regionalnego systemu zarządzania zasobami wodnymi sprawa wciąż pozostaje otwarta. Pojawia się więc historyczna szansa na umocnienie Kazachstanu w pozycji lidera polityczno-gospodarczego Azji Centralnej, jako jedynego państwa zdolnego do zintegrowania pozostałych republik w celu zredukowania zagrożeń dla stabilności regionu.

Podsumowanie

Debata poświęcona projektowi nowej konstytucji Kazachstanu i jej potencjalnemu wpływowi na kształtowanie sytuacji wewnętrznej i zewnętrznej państwa wykazała zdecydowane wsparcie uczestników dla kierunku zmian prawnych w republice. Pozytywnie zostały ocenione zapisy o dążeniu do integracji obywateli, z uwzględnieniem licznych mniejszości narodowych w tym procesie. Inicjatywa Astany jest szczególnie cenna wobec coraz częściej obserwowanej w różnych krajach gry politycznej opartej na podziałach społecznych i etnicznych. Jako istotne i innowacyjne zostały uznane zapisy dotyczące ekologii i wyzwań cyfrowych, które stawiają Kazachstan w awangardzie państwowej nowoczesności. Generalnie uczestnicy nie wyrażali obaw o przyszły stan demokracji ustrojowej i społeczeństwa obywatelskiego. Podstawą do takiego wnioskowania był kierunek reform, jakie zrealizował prezydent Tokajew od czasu objęcia swojego stanowiska. Nie budzi też wątpliwości pozytywny wpływ zapisów nowej ustawy zasadniczej na skuteczność realizacji polityki zagranicznej i przeciwdziałanie zagrożeniom, z których wiele ma charakter globalny. Można przyjąć, że szybkie wypracowanie i implementacja przepisów wykonawczych znajdą swoje odzwierciedlenie w dalszym dynamicznym rozwoju gospodarczym republiki, wzmacnianiu świadomego społeczeństwa obywatelskiego, wzroście zamożności obywateli przy jednoczesnym ograniczaniu stref ubóstwa i wykluczenia społecznego. Kształt nowego systemu polityczno-administracyjnego jest też szansą na wzmocnienie reprezentacji społecznej na różnych szczeblach władzy, wzrost zaufania obywateli do władz oraz zapewnienie republice długookresowej stabilności i bezpieczeństwa.

Jerzy Olędzki Doktor nauk społecznych w zakresie nauk o polityce, pracę doktorską złożył na Wydziale Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, magister ekonomii i europeistyki, absolwent Wydziału Zarządzania Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi (obecnie Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna) i Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Od 2011 r. specjalizuje się w zagadnieniach geopolitycznych Azji Centralnej i aspektach polityczno-ekonomicznej oraz militarnej współpracy regionalnej. Autor książki "Mocarstwo z panazjatyckiej mozaiki. Geneza i ewolucja Szanghajskiej Organizacji Współpracy".