Nowa flaga na Pacyfiku? Bougainville i droga do niepodległości

Wstęp 

Na zachodnim Pacyfiku grupa 300 tys. ludzi od lat walczy o niepodległość swoich wysp. Dlaczego pomimo krwawej wojny i jednogłośnym wyniku referendum nie udaje im się uzyskać państwowości? Co stoi na przeszkodzie i jaką rolę odgrywa w tym przedsięwzięciu zamknięta prawie 40 lat temu kopalnia? 

Charakterystyka i historia Bougainville 

Autonomiczny region Bougainville to grupa wysp położona na zachodnim Oceanie Spokojnym. Wyspy zajmują łączną powierzchnię 9 384 km²,z czego większość przypada na dwie główne: Bougainville i Buka. Geograficznie Bougainville stanowi północną część archipelagu Wysp Salomona. Ta rozbieżność między położeniem geograficznym a przynależnością polityczną stanowi pierwszą oś konfliktu. Politycznie region wchodzi jednak w skład Papui-Nowej Gwinei (PNG). Od stolicy Papui-Nowej Gwinei, Port Moresby, dzieli je około 1000 km. Z południowego wybrzeża Bougainville widać pobliskie wyspy należące do państwa Wyspy Salomona, a przeprawa łodzią zajmuje jedynie pół godziny. Około 300 tys. mieszkańców Bougainville wykazuje znaczne podobieństwa etniczne i kulturowe do ludności Wysp Salomona, a jednocześnie jest oddalona od mieszkańców kontynentalnej części Papui-Nowej Gwinei. Mieszkańcy podkreślają jednak swoją odrębność od ludności innych części Papui-Nowej Gwinei, odwołując się do tradycji, kultury, więzi rodzinnych z Salomończykami, a nawet do zauważalnych różnic fizycznych, w tym ciemniejszego odcienia skóry. Skąd zatem wynika przynależność polityczna Bougainville do Papui-Nowej Gwinei, a nie do Wysp Salomona? Odpowiedzi należy szukać w kolonialnej historii regionu i granicach wyznaczonych przez Europejczyków. 

Wyspy zaczęły pojawiać się na europejskich mapach Oceanu Spokojnego w okresie wczesnej ekspansji kolonialnej. W 1768 r. francuski nawigator Louis Antoine de Bougainville opłynął wschodnie wybrzeże największej wyspy archipelagu. To od jego nazwiska wyspa przyjęła później swoją nazwę. W 1899 r. Niemcy i Wielka Brytania podzieliły północną część archipelagu Wysp Salomona. Bougainville i Buka znalazły się po stronie niemieckiej, podczas gdy pozostałe wyspy weszły w skład brytyjskiego protektoratu Wysp Salomona. Od końca XIX wieku działalność prowadzili tam misjonarze, przyczyniając się do stopniowej chrystianizacji części mieszkańców. Na początku XX wieku rozwijały się również pierwsze plantacje. Przełom nastąpił wraz z wybuchem I wojny światowej. W 1914 r. australijskie siły zajęły niemiecką Nową Gwineę, w tym Bougainville. Na mocy ustaleń pokojowych po I wojnie światowej dawne niemieckie posiadłości w Nowej Gwinei stały się mandatem Ligi Narodów, administrowanym przez Australię jako Terytorium Nowej Gwinei. 

W 1942 r. wyspy zajęły wojska japońskie. Po zakończeniu II wojny światowej Bougainville wróciło pod australijską administrację jako część Terytorium Nowej Gwinei. Zarządzały nimi kolejno wojska japońskie i alianckie, które rozbudowały na wyspach bazy i lotniska wykorzystywane w kampanii na Pacyfiku. Formalny Bougainville pozostawało częścią terytorium administrowanego przez Australię – najpierw jako mandat Ligi Narodów, a po II wojnie światowej jako terytorium powiernicze ONZ – aż do 1975 roku.Jednak napięcia społeczne i polityczne, które później przerodziły się w konflikt o niepodległość, narastały już od lat 60. XX wieku. 

Rola kopalni Panguna 

Dążenia Bougainville do autonomii i niepodległości wpisywały się w szerszą falę dekolonizacji lat 60. XX wieku, jednak różnice etniczne, kulturowe i geograficzne nie były jedynym źródłem napięć. Istotnym impulsem dla żądań suwerenności stały się głębokie nierówności ekonomiczne. Ich źródłem była tzw. klątwa surowcowa: ogromne zyski z eksploatacji złóż nie przekładały się proporcjonalnie na korzyści mieszkańców Bougainville, a decyzje dotyczące kopalni podejmowano bez ich rzeczywistego udziału. Już na początku lat 60. XX wieku na wyspie zidentyfikowano rozległe złoża miedzi, złota i srebra. W 1967 r. Bougainville Copper Limited (BCL) zawarło z administracją Terytorium Papui i Nowej Gwinei porozumienie w sprawie rozwoju złoża, ratyfikowane przez miejscowy parlament. W 1969 r. spółka uzyskała koncesję górniczą. Kopalnią Panguna zarządzała BCL, spółka zależna australijskiej firmy CRA, powiązanej z grupą Rio Tinto – jedną z największych międzynarodowych grup górniczych. Kopalnia Panguna rozpoczęła produkcję komercyjną w kwietniu 1972 r. stając się jedną z największych na świeci odkrywkowych koplani miedzi i złota. W okresie szcytowej produkcji kopalnia generowała 40 – 45% wartości całego eksportu Papui-Nowej Gwinei, a jej znaczenie dla budżetu państwa było równie duże – aż 16% PKB Papui-Nowej Gwinei. 

Lokalne społeczności otrzymywały jednak jedynie niewielką część korzyści generowanych przez kopalnię. Większość korzyści finansowych trafiała do budżetu państwa w Port Moresby oraz do udziałowców spółki, podczas gdy społeczności wokół kopalni otrzymywały jedynie około 1,4 proc. przychodów. Jednocześnie to przede wszystkim lokalne społeczności ponosiły koszty środowiskowe i zdrowotne związane z działalnością kopalni. Działalność górnicza doprowadziła do utraty rozległych obszarów lasu, zanieczyszczenia gleby oraz źródeł wody pitnej. Charakterystyczny, turkusowy kolor rzek nie był naturalnym zjawiskiem, lecz efektem przedostawania się do nich odpadów górniczych i osadów. W latach 1972–1989 do systemu rzecznego Jaba-Kawerong trafiło blisko miliard ton odpadów górniczych. Zanieczyszczenie wody, gleby i upraw wiązano z chorobami skóry, dolegliwościami układu oddechowego oraz innymi problemami zdrowotnymi, szczególnie dotkliwymi dla dzieci. 

Sprzeciw wobec nierównego podziału dochodów z kopalni, poczucie ignorowania przez władze w Port Moresby oraz ograniczone możliwości dochodzenia roszczeń na drodze prawnej, a także represje wobec lokalnych aktywistów umocniły poczucie wspólnoty interesów i przyczyniły się do rozwoju ruchu na rzecz niepodległości. Po nieudanych negocjacjach 1 września 1975 r. władze Bougainville ogłosiły jednostronną deklarację niepodległości od Papui-Nowej Gwinei, która miała uzyskać niepodległość 16 września 1975 r.  

Ogłoszono powstanie Republiki Północnych Wysp Salomona, jednak nowe państwo nie uzyskało uznania międzynarodowego. Brak uznania międzynarodowego i presja strony rządowej skłoniły przywódców Bougainville do negocjacji z Port Moresby. Porozumienie z 1976 r. włączyło Bougainville ponownie do Papui-Nowej Gwinei, zapewniając mu ograniczoną autonomię w ramach nowego systemu rządów prowincjonalnych. Kopalnia Panguna działała natomiast nieprzerwanie aż do 1989 r., kiedy konflikt zbrojny doprowadził do wstrzymania jej eksploatacji. 

Wojna domowa  

W latach 80. niezadowolenie mieszkańców Bougainville, zwłaszcza społeczności wokół Panguny, systematycznie rosło. Przyczyniały się do tego nierówny podział dochodów z kopalni, zniszczenie rozległych obszarów lasu, zanieczyszczenie rzek i gleby, spadek populacji ryb oraz problemy zdrowotne, które szczególnie dotykały dzieci. Dodatkowym źródłem napięć była dyskryminacja pracowników ze względu na pochodzenie i kolor skóry. Na lepiej opłacanych stanowiskach dominowali pracownicy pochodzenia europejskiego i australijskiego, a miejscowi otrzymywali niższe wynagrodzenia za porównywalną pracę.  

Narastająca frustracja doprowadziła najpierw do protestów i sabotażu, a następnie do zbrojnego powstania, które przerodziło się w wieloletnią wojnę domową. Pod koniec 1988 r. członkowie Nowego Stowarzyszenia Właścicieli Ziemi Panguna rozpoczęli sabotaż infrastruktury kopalni, m.in. wysadzając słupy energetyczne. W wyniku eskalacji przemocy kopalnia została zmuszona do zaprzestania działalności 15 maja 1989 r., a pracownicy zostali ewakuowani. 

Ataki objęły także obiekty administracji państwowej. W odpowiedzi Port Moresby skierował na wyspę oddziały policji, a następnie wojsko. Rząd PNG i spółka odrzuciły jednak żądania wypłaty odszkodowań, które lokalne stowarzyszenie właścicieli ziemi szacowało na 10 mld kina. Negocjacje nie przyniosły porozumienia. 

W marcu 1990 r., w wyniku narastającej przemocy i presji Armii Rewolucyjnej Bougainville (BRA), siły policyjne i wojskowe Papui-Nowej Gwinei wycofały się z wysp Bougainville i Buka. Port Moresby nie uznał jednak roszczeń separatystów. W maju 1990 roku rząd wprowadził morską i powietrzną blokadę wysp Bougainville oraz Buka. Blokada ograniczyła dostęp do żywności, paliwa i innych podstawowych dóbr, a przede wszystkim do leków i opieki medycznej. Ograniczenie dostępu do leczenia przyczyniło się do śmierci wielu cywilów. Choć powołano Rząd Tymczasowy Bougainville, nie był on w stanie skutecznie kontrolować terytorium ani zapewniać mieszkańcom podstawowych usług. Społeczność była głęboko podzielona. Rywalizacja o wpływy, dawne konflikty lokalne i brak bezpieczeństwa doprowadziły do starć między zwolennikami BRA a przeciwnikami ruchu niepodległościowego. Powstawały lokalne milicje, określane jako Bojownicy Ruchu Oporu Bougainville (BRF), często słabo uzbrojone, m.in. w broń pozostawioną z okresu II wojny światowej. Na wyspach nasiliły się walki, grabieże i przemoc seksualna. Część milicji otrzymywała od armii Papui-Nowej Gwinei broń i amunicję, a także ciche wsparcie w walce z BRA. 

Po dojściu do władzy premiera Paiasa Wingtiego w 1992 r. Port Moresby przyjęło bardziej ofensywną strategię wobec Bougainville. Wzmocnione siły PNGDF stopniowo odzyskiwały kontrolę nad częścią wyspy: w lutym 1993 r. wkroczyły do Arawy, a w 1994 r. przejściowo zajęły Pangunę. Siły rządowe przeprowadzały także rajdy na przygraniczne wyspy państwa Wyspy Salomona, oskarżane o wspieranie bojowników BRA i przyjmowanie uchodźców. 

Po zmianie rządu we wrześniu 1994 r. premier Julius Chan podjął próbę rozwiązania konfliktu drogą negocjacji. W Honiarze zawarto porozumienia o zawieszeniu broni, a w październiku zorganizowano konferencję pokojową w Arawie. Gdy negocjacje nie przyniosły trwałego porozumienia, rząd Chana zwrócił się ponownie ku rozwiązaniu siłowemu.  

Działania sił rządowych spotkały się z krytyką organizacji międzynarodowych i obrońców praw człowieka, które wskazywały na naruszenia praw człowieka przez PNGDF. W 1997 r. rząd PNG zawarł potajemny kontrakt z brytyjską firmą paramilitarną Sandline International, której zadaniem miało być wsparcie operacji przeciwko przywódcom BRA. Ujawnienie kontraktu wywołało oburzenie w kraju i za granicą; Australia i Nowa Zelandia odmówiły wsparcia dla planowanej operacji, a Australia zagroziła ograniczeniem pomocy finansowej. 

Dowódca PNGDF, generał Jerry Singirok, sprzeciwił się kontraktowi. W ramach operacji Rausim Kwik jego podwładni zatrzymali członków Sandline, w tym szefa firmy Tima Spicera, a następnie ich deportowali. Wydarzenia doprowadziły do poważnego kryzysu konstytucyjnego, określanego czasem jako quasi-zamach stanu. 26 marca 1997 r. premier Chan ustąpił ze stanowiska, choć po zakończeniu prac komisji śledczej ponownie objął urząd. 

Jednocześnie górzysty teren, słaba infrastruktura i partyzancki charakter walk uniemożliwiały osiągnięcie rozstrzygającego zwycięstwa przez którąkolwiek ze stron. Konflikt wszedł w militarny impas. W lipcu 1997 r. zawarto rozejm, a 30 kwietnia 1998 r. strony podpisały stałe zawieszenie broni. 

Zgodnie z ustaleniami pokojowymi siły rządowe zaczęły się wycofywać. Neutralną, nieuzbrojoną obecność zapewniały początkowo Truce Monitoring Group (TMG), a od maja 1998 r. Peace Monitoring Group (PMG), złożone z personelu z Australii, Nowej Zelandii, Fidżi i Vanuatu. 

Szacunki liczby ofiar śmiertelnych wahają się od około 10–15 tys. do 20 tys.; często przytacza się przedział 15–20 tys. Do 70 tys. osób zostało zmuszonych do opuszczenia domów i trafiło do obozów dla przesiedleńców oraz uchodźców. Rachunek ofiar nie został jednak zamknięty: do dziś odnajdywane są zbiorowe mogiły, a próby identyfikacji szczątków trwają. Odnalezione szczątki często świadczą o brutalności konfliktu, w tym o egzekucjach osób podejrzewanych o współpracę z BRA lub o przynależność do niej. 

Warunki porozumienia i referendum 

Porozumienie pokojowe z Bougainville podpisano 30 sierpnia 2001 r. w Arawie. Gwarantowało ono regionowi autonomię, prawo do uchwalenia własnej konstytucji oraz utworzenia Autonomicznego Rządu Bougainville. Porozumienie przewidywało także przeprowadzenie w ciągu 10–15 lat niewiążącego referendum w sprawie przyszłego statusu politycznego regionu. Okres przejściowy miał umożliwić odbudowę instytucji i przygotowanie Bougainville do ewentualnej niepodległości. 

Konstytucja Autonomicznego Regionu Bougainville weszła w życie w 2004 r. Obecnym prezydentem jest Ishmael Toroama, były dowódca Armii Rewolucyjnej Bougainville, sprawujący urząd podczas drugiej kadencji. Na referendum mieszkańcy czekali 18 lat: głosowanie odbyło się od 23 listopada do 7 grudnia 2019 r. 

Przy frekwencji 87,4 proc. 97,7 proc. głosujących opowiedziało się za niepodległością, a jedynie 1,7 proc. za rozszerzeniem autonomii. Pomimo tak jednoznacznego poparcia dla niepodległości Bougainville zachowuje status regionu autonomicznego. Referendum miało bowiem charakter niewiążący, a ostateczną decyzję o przyszłym statusie regionu podejmuje parlament Papui-Nowej Gwinei. Liczne wyzwania polityczne, finansowe i instytucjonalne sprawiają natomiast, że szybka realizacja niepodległości pozostaje niepewna. 

Trudności w drodze do niepodległości 

Prezydent Ishmael Toroama jest gorliwym zwolennikiem niepodległości. Wraz ze swoim rządem napotyka jednak liczne przeszkody. Pierwszą z nich są finanse przyszłego państwa. Region Bougainville jest bardzo ubogi – obecnie PKB per capita wynosi tam około 750 USD. To wynik znacznie niższy niż średnia dla całej Papui-Nowej Gwinei (3000 USD) czy sąsiednich Wysp Salomona (2000 USD). Gospodarka Bougainville opiera się na małotowarowym rolnictwie i rybołówstwie, nastawionych głównie na samozaopatrzenie. Jednym z niewielu towarów eksportowych jest kakao, co jednak nie zaspokaja potrzeb budżetowych regionu. W efekcie aż 85% budżetu autonomii finansuje rząd w Port Moresby. Mimo tak dużego wsparcia nadal brakuje środków na podstawowe cele, w tym na infrastrukturę dla nowo tworzonej administracji. Premier Papui-Nowej Gwinei podkreśla, że aby niepodległość była możliwa, Bougainville musi pokrywać z własnych źródeł co najmniej 50% swoich wydatków. 

Zaledwie 3% mieszkańców regionu ma stały dostęp do energii elektrycznej, a nieliczne elektrownie słoneczne są w całości finansowane ze środków zagranicznej pomocy rozwojowej. Reportaż z jednego z dwóch szpitali w całym regionie ukazuje drastyczny brak środków, opóźnienia w dostawach leków, niedobór personelu medycznego (zaledwie 11 lekarzy), za małą liczbę łóżek, brak możliwości zachowania podstawowej higieny czy wreszcie szczury biegające po korytarzach. Obecnie Bougainville nie dysponuje wystarczającymi środkami, by utrzymać się samodzielnie. Wśród części mieszkańców pojawiają się wręcz głosy, że mimo niepodległościowych dążeń rząd powinien w mniejszym stopniu skupiać się na samej secesji, a w pełni poświęcić poprawie jakości życia na wyspach. 

Główną nadzieją dla Toroamy pozostaje reaktywacja kopalni Panguna. To jednak perspektywa wciąż niezwykle odległa. W 2016 roku koncern Rio Tinto przekazał swój większościowy pakiet akcji władzom Bougainville, co powszechnie uznaje się za próbę uniknięcia odpowiedzialności za szkody środowiskowe. Oczekiwania wobec zysków są ogromne: przy obecnych cenach miedzi (kluczowej dla transformacji energetycznej) oraz złota wartość niewykorzystanych złóż szacuje się nawet na 160 mld USD. Infrastruktura obiektu została jednak zniszczona w trakcie wojny domowej i niszczeje od ponad 35 lat. Wznowienie wydobycia wymagałoby około 8 lat prac oraz nakładów finansowych rzędu 5–6 mld USD. Władze autonomii nie dysponują takim kapitałem, dlatego intensywnie poszukują inwestorów zagranicznych. Obecnie za głównego faworyta uznaje się indyjski koncern Lloyds Metals and Energy, a w regionie trwają już pierwsze konsultacje z lokalnymi właścicielami gruntów. 

Co ciekawe, wcześniej swoją ofertę złożyli Chińczycy, jednak już na wstępie popełnili kardynalny błąd. Skierowali delegację do Port Moresby zamiast bezpośrednio do Bougainville, co w oczach mieszkańców autonomii natychmiast przekreśliło ich szanse. Pojawiają się również doniesienia o innych koncernach, które wycofały się z powodu ogromnych kosztów, niepewnego statusu politycznego regionu oraz ryzyka środowiskowego. Reaktywacja kopalni niesie wprawdzie nadzieję na rozwój, ale jednocześnie budzi ogromny niepokój lokalnej społeczności. Ożywają obawy o ponowne zniszczenie ekosystemu i zagrożenie dla zdrowia ludności, dlatego kwestie ochrony środowiska stały się kluczowym elementem obecnych negocjacji. 

Kolejnym wyzwaniem jest los osób pracujących w wyrobisku. Mimo że kopalnię oficjalnie zamknięto, każdego dnia na jej teren przychodzą ludzie – w tym dzieci – by na własną rękę pozyskiwać złoto tradycyjnymi, ręcznymi metodami. Osoby te obawiają się, że wraz z wejściem zagranicznego inwestora zostaną usunięte z terenu zakładu i zastąpione przez personel wydelegowany przez koncern, co pozbawi je jedynego źródła utrzymania. Kwestia ta również wymaga rozwiązania w trakcie obecnych rozmów. Na razie nie podpisano jeszcze żadnej oficjalnej umowy ani nie ustalono harmonogramu prac reaktywacyjnych. 

Impas polityczny 

Następną poważną przeszkodą na drodze Bougainville do niepodległości jest stanowisko rządu centralnego Papui-Nowej Gwinei. Mimo porozumienia pokojowego z 2001 roku oraz jednoznacznego wyniku referendum z 2019 roku, władze w Port Moresby starają się maksymalnie odwlec proces secesyjny. Od lat temat ten – jako wyjątkowo politycznie niewygodny – jest celowo pomijany podczas obrad parlamentu. Zgodnie z przepisami, aby Bougainville mogło formalnie ogłosić niepodległość, wymagana jest większość aż 3/4 głosów w parlamencie Papui-Nowej Gwinei. Osiągnięcie takiego poparcia wydaje się niemal niemożliwe w obecnym klimacie politycznym, gdyż zgoda na secesję wiązałaby się z poważnymi konsekwencjami dla całego kraju. Prezydent Bougainville Ishmael Toroama naciska na ogłoszenie niepodległości 1 września 2027 roku, podczas gdy premier James Marape opowiada się raczej za procesem rozłożonym na 30 lat. Doskonale ilustruje to, jak głęboki podział dzieli obie strony w kwestii przyszłości autonomii. 

Dla każdego państwa utrata części terytorium wiąże się z ciosem w prestiż, co napotyka silny opór rządzących i wywołuje sprzeciw wyborców. Informacje o ogromnej wartości złóż w kopalni Panguna również nie sprzyjają dążeniom niepodległościowym, ponieważ władze w Port Moresby dostrzegają we wznowieniu wydobycia szansę na potężne wpływy do budżetu. W stolicy wciąż pamięta się czasy, gdy ten jeden zakład odpowiadał za blisko połowę wartości eksportu całego kraju, a dochody ze sprzedaży surowców w znacznym stopniu umożliwiły uzyskanie niepodległości od Australii w 1975 roku. Z gospodarczego punktu widzenia secesja Bougainville oznacza także utratę około 30% wyłącznej strefy ekonomicznej Papui-Nowej Gwinei, która generuje znaczne dochody z rybołówstwa oraz daje perspektywę odkrycia nowych zasobów pod dnem oceanu. 

Zgoda na niepodległość Bougainville mogłaby również stanowić niebezpieczny precedens dla całej Papui-Nowej Gwinei. Kraj ten należy do najbardziej zróżnicowanych pod względem etnicznym i kulturowym na świecie. Trudno dostępny, górzysty i gęsto zalesiony teren doprowadził do wielowiekowej izolacji poszczególnych społeczności. W efekcie populację liczącą około 11 milionów mieszkańców tworzy od 700 do nawet 1100 grup etnicznych, posługujących się blisko 850 językami. Liczne z nich nie odczuwają żadnej więzi z państwem centralnym, a relacje między nimi często naznaczone są konfliktami. Część z tych grup dąży do uzyskania większej autonomii. Przyznanie niepodległości Bougainville dałoby innym społecznościom jasny sygnał, że secesja jest możliwa, co groziłoby efektem domina i rozkwitem kolejnych ruchów separatystycznych w całej Papui-Nowej Gwinei. 

Na taki scenariusz władze w Port Moresby z pewnością się nie zgodzą. W konsekwencji parlament celowo wydłuża negocjacje, stale przesuwając kluczowe terminy. Ishmael Toroama grozi co prawda jednostronną deklaracją niepodległości w przypadku dalszej bierności parlamentu, musi jednak zdawać sobie sprawę, że obecnie taki krok byłby bezskuteczny – Bougainville wciąż nie jest gotowe na pełną samowystarczalność. Co więcej, taki ruch mógłby osłabić jego międzynarodową i lokalną pozycję, stawiając go w roli polityka zrywającego historyczne porozumienie pokojowe. 

Aspekt międzynarodowy 

Do pełnoprawnego funkcjonowania w charakterze niepodległego państwa niezbędne jest również uznanie międzynarodowe. Prezydent Toroama zabiega o nie na świecie, jednak i tu napotyka poważne przeszkody. Żadne z mocarstw nie wykazuje głębszego zainteresowania losem 300 tysięcy mieszkańców autonomii. Ponieważ proces przebiega pokojowo i w ramach procedur prawnych, nie budzi głośnych sprzeciwów. Z drugiej strony brakuje też presji ze strony społeczności międzynarodowej, która skłoniłaby rząd w Port Moresby do przyspieszenia prac nad secesją. Mimo niewielkiego terytorium i skromnej populacji, ewentualne nowe państwo posiadałoby jednak ogromne znaczenie geostrategiczne. Już podczas II wojny światowej archipelag stał się areną zaciętych walk między Japonią a aliantami, którzy tworzyli tu kluczowe bazy oraz lotniska. W dobie narastającej rywalizacji między Stanami Zjednoczonymi a Chinami każdy skrawek lądu na Pacyfiku ponownie nabiera kluczowej wartości. 

Pekin od lat sukcesywnie umacnia swoją obecność gospodarczą, polityczną i militarną w rejonie Pacyfiku, czego wyrazem jest choćby porozumienie z Wyspami Salomona. W przypadku Bougainville sytuacja wygląda jednak nieco inaczej. Chińska doktryna dyplomatyczna zakłada bowiem nieingerowanie w wewnętrzne sprawy innych państw, a sam separatyzm traktuje jako jedno z głównych zagrożeń dla stabilności. Z tego powodu przedstawiciele władz w Pekinie konsekwentnie powstrzymują się od komentarzy na temat dążeń secesyjnych wyspy. Zaangażowanie Chin w regionie ogranicza się obecnie do niewielkich projektów rozwojowych, takich jak modernizacja pasa startowego na lokalnym lotnisku. 

Dotychczas Papua-Nowa Gwinea pozostaje partnerem bliższym Waszyngtonowi niż Pekinowi. Mimo umów gospodarczych zawieranych z Chinami to Stanom Zjednoczonym udaje się utrzymać bliską współpracę wojskową z rządem w Port Moresby. Prezydent Toroama ma pełną świadomość potencjału geostrategicznego wyspy i próbuje wykorzystać go jako kartę przetargową. Zaoferował wręcz Amerykanom zgodę na utworzenie bazy wojskowej na terenie autonomii. Stany Zjednoczone nie wykazały jednak większego zainteresowania tą ofertą. Żaden z wysokiej rangi przedstawicieli amerykańskiej administracji nie zdecydował się na spotkanie z prezydentem Toroamą, a presja w postaci ostrzeżeń o możliwym zwrocie Bougainville w stronę Pekinu nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. 

Trzecim potencjalnym partnerem mogłaby stać się Australia, która również przekazuje Bougainville znaczącą pomoc rozwojową. W dyskursie publicznym często podnosi się wprawdzie kwestię „długu moralnego” Australii za lata eksploatacji kopalni Panguna, jednak nie znajduje to odzwierciedlenia w oficjalnej polityce Canberry. Rząd australijski nie wykazuje większego zaangażowania na rzecz niepodległości autonomii, a w kwestiach prawnych związanych ze zniszczeniami poprzemysłowymi dąży raczej do uniknięcia odpowiedzialności finansowej i ewentualnych odszkodowań. 

Zakończenie 

Wszystko to wskazuje, że proces niepodległościowy Bougainville znalazł się w ślepym zaułku. Mimo lat krwawej wojny domowej, porozumienia pokojowego oraz przytłaczającego zwycięstwa zwolenników secesji w referendum z 2019 roku, obecny status autonomii pozostaje niewzruszony. Miejscowe władze zmagają się z trudną sytuacją materialną ludności i próbują zaspokoić jej podstawowe potrzeby, jednocześnie budując zręby zrębów przyszłej administracji. Sami mieszkańcy pragną niezależności, lecz równocześnie obawiają się o swoje warunki bytowe – zarówno obecnie, jak i po ewentualnym odłączeniu się od Papui-Nowej Gwinei. Negocjacje w sprawie kopalni Panguna trwają, ale nawet w przypadku podpisania umowy miną lata, zanim zacznie ona przynosić zyski. Tymczasem władze w Port Moresby nie wykazują woli politycznej, a wniosek secesyjny raczej nie uzyska wymaganej większości 3/4 głosów w parlamencie. Los 300 tysięcy mieszkańców wyspy nie budzi większego zainteresowania na świecie, a mocarstwa rywalizujące na Pacyfiku skupiają się na własnych priorytetach. Kolejne graniczne terminy są stale przesuwane i wiele wskazuje na to, że podobny los spotka zapowiadaną datę września 2027 roku. Najprawdopodobniej bez ponownego uruchomienia kopalni Panguna region nie będzie miał realnych szans na pełną niepodległość – a i po jej ewentualnym otwarciu wizja własnego państwa wcale nie jest pewna. 

Paweł Krzeszewski Magister stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Łódzkim. Naukowo zajmuje się obszarem Australii i Oceanii ze szczególnym uwzględnieniem małych państw wyspiarskich. Bada wyzwania polityczne, problemy społeczne i zagrożenia klimatyczne w Oceanii, a także rywalizację mocarstw o wpływy w regionie.