Wybory parlamentarne w Kazachstanie

Czas próby dla jednoizbowego parlamentu

23 sierpnia odbędą się w Kazachstanie przyspieszone wybory parlamentarne. W odróżnieniu od poprzednich z marca 2023 r. do obsadzenia jest tylko jedna izba parlamentarna, Kurułtaj, w której zasiądzie na 5-letnią kadencję 145 deputowanych, zamiast dotychczasowych 107. Jednoizbowy system został wprowadzony na mocy nowej konstytucji, którą społeczeństwo zaakceptowało w referendum 15 marca 2026 r. i która weszła w życie 1 lipca. W miejsce zlikwidowanej izby wyższej, w której zasiadało 49 senatorów, powołano Radę Ludową Kazachstanu pełniącą rolę najwyższego organu konsultacyjnego z prawem do inicjatywy ustawodawczej. Istotną zmianą w strukturze władzy wykonawczej, o której trzeba wspomnieć, jest wprowadzenie funkcji wiceprezydenta. Do zadań osoby na tym stanowisku należy kształtowanie i umacnianie pozytywnych relacji ze społeczeństwem oraz reprezentującymi je organizacjami pozarządowymi, a także środowiskami kulturalnymi i naukowymi w kraju i za granicą.

Prezydent Kassym-Żomart Tokajew słusznie uznał, że głębokie zmiany w strukturze administracyjnej państwa wymagają przedterminowych wyborów parlamentarnych, aby możliwe było szybkie sprawdzenie działania nowego systemu w praktyce. Obecny układ partii politycznych w Mażylisie zdominowany jest przez posłów liberalnej partii Amanat, która uzyskała 53,9 proc. głosów. 5-proc. próg wyborczy przekroczyły też socjaldemokratyczna Narodowo-Demokratyczna Patriotyczna Partia Auył (10,9 proc.), liberalno-narodowa Republika (8,6 proc.), liberalno-konserwatywna Demokratyczna Partia Kazachstanu Ak-Żoł (8,4 proc.), lewicowa Ludowa Partia Kazachstanu (6,8 proc.) oraz centrolewicowa Narodowo-Socjalistyczna Partia Demokratyczna (5,2 proc.). Pewnym zaskoczeniem była porażka jedynego ugrupowania na liście startujących do izby niższej, partii „zielonych” Bajtak, na którą zagłosowało zaledwie 2,3 proc. wyborców.

Po raz pierwszy w historii Kazachstanu od 1991 r. do sejmu weszło tak wiele ugrupowań, reprezentujących pełne spektrum poglądów politycznych. Bez wątpienia jest to potwierdzenie pogłębiających się procesów demokratyzacji życia w republice, która obecnie staje się liderem przemian na tym polu w Azji Centralnej. Jakkolwiek jest to pozytywne zjawisko, to trzeba zwrócić uwagę, że rozdrobnienie miejsc w parlamencie i polaryzacja stanowisk między klubami zawsze niesie ze sobą ryzyko zahamowania reform, ograniczenia zdolności ustawodawczej i spowolnienia dynamiki procesów decyzyjnych. A to w dobie szybko zmieniających się zewnętrznych realiów politycznych i gospodarczych może być niebezpieczne dla funkcjonowania państwa.

Nowe wyzwania w procesie demokratyzacji państwa

Celem zmian konstytucyjnych w zakresie reorganizacji systemu administracyjnego jest przede wszystkim dążenie do wzmocnienia zróżnicowanego światopoglądowo systemu wielopartyjnego. Takie systemy, w których funkcjonują partie polityczne różniące się między sobą programowo**,** są ugruntowane w zaawansowanych demokratycznie społeczeństwach. Chodzi tu przede wszystkim o zapewnienie wyborcom o różnych poglądach szansy na uzyskanie reprezentacji w parlamencie. To z kolei wiąże się z odpowiedzialnością parlamentarzystów przed wyborcami za wykonanie przedwyborczych obietnic i postulatów programowych. Trzeba zwrócić uwagę, że jest to zasadnicza zmiana w systemie republiki, w którym istotną rolę odgrywało spersonalizowane przedstawicielstwo. Wprowadzenie systemu proporcjonalnego wymusza na partiach politycznych tworzenie przejrzystych i wyrazistych programów, odpowiedni dobór osób na listy wyborcze i prowadzenie dialogu z różnymi grupami społecznymi.

Choć wybory zostały przyspieszone o prawie 2 lata, to nie wynikają one z potrzeby wywołanej kryzysem, jak miało to miejsce w 2023 r., ale są kontynuacją rekonfiguracji instytucjonalnej państwa. Zarazem jest to też test czy wdrożenie zmian instytucjonalnych faktycznie poprawi i w jakim zakresie funkcjonowanie państwa, a zwłaszcza dynamikę procesów decyzyjnych na różnych szczeblach zarządzania. Otwartą kwestią pozostaje bowiem, czy Kurułtaj faktycznie będzie w stanie skutecznie wpływać na podejmowanie kluczowych decyzji dla funkcjonowania państwa, jak np. kształt budżetu, a także w jakim zakresie stanie się mechanizmem sprawowania kontroli nad działalnością rządu oraz, co równie ważne, czy spodziewana różnorodność i wyrazistość polityczna podziałów w izbie niższej będzie skutecznie reprezentować interesy różnych grup społecznych poprzez zdolność ustawodawczą. Celem reformy było bowiem ukształtowanie takiej struktury nowego parlamentu, aby stał się on platformą debaty politycznej nad witalnymi zagadnieniami funkcjonowania państwa – budżetem, podatkami, wyzwaniami społecznymi, inwestycjami i zapewnieniem zrównoważonego, stałego rozwoju gospodarczego oraz równomiernym rozwojem regionalnym.

Bardzo poważnym wyzwaniem dla nowego systemu jest społeczna ocena jego działania. Chodzi tu o to, aby funkcjonowanie Kurułtaju przekładało się na pozytywne aspekty życia obywateli w tak ważnych kwestiach, jak poziom zamożności, stabilność zatrudnienia, jakość infrastruktury publicznej, dostęp do szkolnictwa i wysoka jakość kształcenia, a także poczucie wolności, stabilności i bezpieczeństwa. Dotychczasowe działania podejmowane przez prezydenta Tokajewa w ramach realizacji reform zawartych w programie Nowy Kazachstan stworzyły stabilny fundament do dalszego rozwoju gospodarczego, społecznego i demokratycznego. Poszukiwanie nowych rozwiązań politycznych nie oznacza wyczerpania tej formuły, a jedynie dążenie do równomiernego wzmacniania wszystkich fundamentów państwa. Tylko w ten sposób możliwe będzie wykorzystanie w pełni potencjału republiki zawartego nie tylko w zasobach naturalnych, ale przede wszystkim w społeczeństwie.

Bez wątpienia zmiany instytucjonalne w obszarze władzy ustawodawczej i wykonawczej, stopniowe budowanie społeczeństwa obywatelskiego i implementacja zasad demokratycznych sprawiły, że już dziś Kazachstan jest republiką o najbardziej rozwiniętej demokracji w regionie i szybko dołącza do innych demokratycznych państw Azji. Oczywiście, trzeba mieć świadomość, że aktualne wybory będą jedynie finalizacją kolejnego etapu transformacji politycznej Kazachstanu, a nie zakończeniem tego procesu. Nadchodzi bowiem czas na sprawdzian skuteczności dotychczasowych reform oraz jakości i dojrzałości klasy politycznej. Reasumując, zarówno klasa polityczna, jak i społeczeństwo oczekują, że Kurułtaj stanie się fundamentem odnowy instytucjonalnej, kreującym odpowiedzialność partii politycznych oraz będzie skutecznym mechanizmem kontroli parlamentarnej.

Zmiany na przedwyborczej scenie politycznej

Do wyborów, podobnie jak w 2023 r., przystąpi siedem partii. Nie ma tu żadnych niespodzianek, co potwierdza stabilizowanie sceny politycznej republiki: Amanat- Ädilet, Ak-Żoł, Auył, Bajtak, Republika, Ludowa Partia Kazachstanu i Socjaldemokratyczna Partia Narodowa.

Najważniejszym i budzącym zróżnicowane emocje społeczne wydarzeniem było połączenie aktualnie rządzącej partii Amanat z demokratyczną partią Ädilet (Sprawiedliwość), będącą platformą, wspierającą demokratyczne reformy obozu prezydenta Tokajewa. Ten ruch wydaje się być naturalnym, biorąc pod uwagę wspieranie przez Amanat działań prezydenta oraz bliskość programową obu ugrupowań. Powstały polityczny konglomerat nie tylko wzmocni władzę prezydencką, ale też ułatwi głowie państwa i jego przedstawicielom dostęp do społeczeństwa poprzez rozbudowane struktury regionalne Amanatu. Komunikat obu ugrupowań jest klarowny: Amanat to doświadczona kadra polityczna i szerokie zaplecze, Ädilet to nowoczesna forma komunikacji i zaawansowana symbolika społeczna. Jak więc można się spodziewać, efektem tej fuzji powinna być niezwykle skuteczna w grze politycznej, silna, nowoczesna i umiejąca kontaktować się z obywatelami maszyna wyborcza.

Oczywiście pojawia się też obawa, że tak silny byt polityczny doprowadzi do marginalizacji wpływów innych partii politycznych, co może skutkować szkodliwym ograniczeniem wielopartyjności parlamentu. Drugą kwestią jest obawa o nadmierną koncentrację władzy w ręku prezydenta, choć dotychczasowe działania K.-Ż. Tokajewa nie dały podstaw do podejrzeń o dryf w kierunku autorytaryzmu. Trzeba też zwrócić uwagę, że silna władza prezydencka jest niezbędna do przeprowadzenia Kazachstanu przez okres trudnych wyzwań globalnych, gospodarczych i społecznych.

Bez ryzyka można założyć, że zdecydowanym zwycięzcą wyborów będzie Amanat-Ädilet. Spośród pozostałych partii, które zarejestrowały swój udział w wyborach, cztery mają spore szanse na wprowadzenie przedstawicieli do Kurułtaju, choć niekoniecznie na utrzymanie obecnego stanu posiadania. Prawdopodobnie przedstawiciele partii obecnych w Mażylisie będą również w Kurułtaju. Można jednak spodziewać się większego dążenia poszczególnych ugrupowań do ukierunkowania się na węższe spektrum wyborców i zagadnień społeczno-gospodarczych. Ak-Żoł pozostanie zapewne ukierunkowana na utrzymanie przedstawicielstwa środowisk biznesowych, promując różne rozwiązania prawne ułatwiające funkcjonowanie sfery przedsiębiorczości, ale niekoniecznie popularne społecznie. Konkurencją dla Ak-Żoł może być liberalny program Republiki, która również wspiera rozwój przedsiębiorczości, ale kładzie silniejszy nacisk na nowoczesność i innowacyjność, próbując pozyskać zwłaszcza młodych wyborców. Auył jest ukierunkowana programowo na problematykę agrarną, starając się o umocnienie swoich wpływów przede wszystkim w regionach rolniczych. Z kolei ludowcy, w przeciwieństwie do znanego z polskiej sceny PSL-u, nie koncentrują się na problemach środowisk wiejskich, ale w swoich hasłach promują zasady sprawiedliwości społecznej, prospołeczny system podatkowy, bezpieczeństwo zatrudnienia czy ograniczenie roli państwa w gospodarce. Niewiadomą w tej mozaice pozostają dwie partie – będąca w opozycji parlamentarnej centrolewica, która w poprzednich wyborach z trudem przekroczyła próg wyborczy, oraz pozostająca poza Mażylisem partia „zielonych”. Obecny układ sił przedwyborczych raczej nie wróży im wejścia do parlamentu. Pierwsza z nich opiera swoją popularność na krytyce obozu władzy, co jest dość ryzykowną strategią, zważywszy na pozytywne nastawienie Kazachów do kierunku, zakresu i skutków dotychczasowych reform. Niemniej, konstruktywna opozycja wobec władzy byłaby zjawiskiem bardzo pożądanym tak politycznie, jak i społecznie. Z kolei nowoczesny proekologiczny program Bajtaku w znacznym stopniu pokrywa się z podobnymi postulatami Amanat-Ädilet, dotyczącymi transformacji energetycznej, ograniczania degradacji środowiska naturalnego i skuteczniejszego, bardziej restrykcyjnego zarządzania zasobami wodnymi.

Badania społeczne przeprowadzone w 2. połowie lipca przez Instytut Euroazjatycki na grupie 4 tys. respondentów we wszystkich 17 regionach wskazują na zdecydowane zwycięstwo Amanat-Ädilet (65,1 proc.). Spośród pozostałych partii próg wyborczy przekroczyłby tylko Auył (5,9 proc.). Zbliżone były wyniki badań bezpośrednich przeprowadzonych przez DATAmetric na 8-tysięcznej grupie respondentów oraz badań telefonicznych przeprowadzonych przez Instytut Rozwoju Publicznego na 1200-osobowej grupie. Jeśli wyniki badań potwierdzą się w wyborach, to taki dualistyczny układ sceny politycznej będzie zwycięstwem prezydenta i gwarancją kontynuacji jego reform. Zarazem jednak oznaczałby znaczące skurczenie sceny politycznej, a więc potencjalne ograniczenie funkcji kontrolnej Kurułtaju. Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że co piąty badany nie potrafił wskazać, na którą partię będzie głosował, bowiem wielu wyborców podejmuje decyzję w ostatniej chwili. To może skutkować trudnymi do przewidzenia zmianami w ostatecznym wyniku wyborczym. Za pewnik można jednak przyjąć zwycięstwo i samodzielną większość parlamentarną Amanat-Ädilet.

Podsumowanie

Wybory parlamentarne wraz z poprzedzającymi je konstytucyjnymi zmianami struktury władzy ustawodawczej i wykonawczej wprowadzają nową formułę parlamentarną. Ale nie jest to równoznaczne z nową jakością sceny politycznej i procesów decyzyjnych. Na ewaluację tego, czy i w jakim stopniu nowy system spełnia oczekiwania społeczeństwa, przyjdzie jeszcze poczekać.

Kazachstan stanął przed szansą na zakończenie procesu implementacji zupełnie nowych rozwiązań w systemie parlamentarnym w tej części świata. Po załamaniu procesów demokratycznych w Kirgistanie pod rządami prezydenta S. Żaparowa, republika stała się liderem przemian demokratycznych w regionie, dystansując pogrążone w autorytarnym marazmie Tadżykistan i Turkmenistan, a także mający poważne problemy z korupcją Uzbekistan. Jeśli proces zmian parlamentarnych i szerzej polityczno-administracyjnych zakończy się sukcesem i przyniesie wymierne korzyści republice – a nie ma powodu w to wątpić, to Kazachstan stanie się modelowym przykładem demokratyzacji przy uwzględnieniu lokalnej specyfiki kulturowej, historycznej i społecznej, w wielu aspektach jakże odmiennej od naszej, europejskiej. Niezależnie od różnic w specyfice pojmowania demokracji, bo przecież nawet wśród państw europejskich nie jest ona jednolita, Kazachstan udowadnia, że z roku na rok staje się ważniejszym, stabilniejszym i godnym zaufania partnerem Unii Europejskiej.

Jerzy Olędzki Doktor nauk społecznych w zakresie nauk o polityce, pracę doktorską złożył na Wydziale Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, magister ekonomii i europeistyki, absolwent Wydziału Zarządzania Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi (obecnie Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna) i Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Od 2011 r. specjalizuje się w zagadnieniach geopolitycznych Azji Centralnej i aspektach polityczno-ekonomicznej oraz militarnej współpracy regionalnej. Autor książki "Mocarstwo z panazjatyckiej mozaiki. Geneza i ewolucja Szanghajskiej Organizacji Współpracy".