Zacieśniająca się współpraca w dziedzinie bezpieczeństwa między Indiami i Japonią

Na początku maja 2025 r. ministrowie obrony Indii i Japonii ogłosili zamiar utworzenia dwustronnego ciała konsultacyjnego ds. współpracy obronnej. Jest to kolejny przejaw zacieśniającej się kooperacji indyjsko-japońskiej w dziedzinie bezpieczeństwa, która ma swoje źródło m.in. we wzroście agresywnej polityki Chin na Indo-Pacyfiku. Podobne postrzeganie Pekinu jako zagrożenia dla „wolnego i otwartego” Indo-Pacyfiku, który ma kluczowe znaczenie dla obu stron, sprawia, że dwustronna współpraca będzie nadal pogłębiana.

Spotkanie ministrów obrony

Na początku maja 2025 r. minister obrony Japonii Gen Nakatani udał się z wizytą do Indii, gdzie spotkał się ze swoim indyjskim odpowiednikiem Rajnathem Singhem. Podkreślono, że w obliczu zmieniającego się i coraz bardziej nieprzewidywalnego środowiska międzynarodowego Japonii i Indii oba państwa powinny wzmacniać bilateralną współpracę i wspólne działania na polu obronności. Ministrowie uzgodnili, że Tokio i New Delhi będą pogłębiać kooperację w zakresie sztucznej inteligencji oraz w domenie cybernetycznej i kosmicznej, jak również dalej organizować wspólne ćwiczenia wojskowe. Rozmowy dotyczyły także współpracy w zakresie sprzętu i technologii obronnych.

Najważniejszą decyzją, która została ogłoszona, jest zamiar powołania osobnego kanału dialogu i współpracy obronnej na szczeblu wyższych oficerów. Zadaniem nowego ciała konsultacyjnego byłoby koordynowanie ogólnej współpracy między Indyjskimi Siłami Zbrojnymi oraz Japońskimi Siłami Samoobrony. Mimo że szczegóły działania tego ciała mają być dopiero dopracowane, to deklaracja ministrów pokazuje wolę obu państw do dalszego zacieśniania relacji w dziedzinie bezpieczeństwa.

Współpraca dwustronna w XXI w.

Początek współpracy Indii i Japonii w dziedzinie bezpieczeństwa sięga pierwszej dekady XXI w. W trakcie wizyty indyjskiej premiera Manmohana Singha w Japonii w grudniu 2006 r. stosunki dwustronne podniesiono do statusu „Globalnego i Strategicznego Partnerstwa” (wcześniej od 2000 r. było to „Globalne Partnerstwo)”. W 2007 r. miały miejsce trzy ważne wydarzenia: premier Japonii Shinzo Abe wygłosi przed parlamentem indyjskim słynne przemówienie Confluence of the Two Seas, w którym nakreślił zbieżność interesów obu państw i potrzebę wspólnego działania w dziedzinie bezpieczeństwa, Japońskie Morskie Siły Samoobrony wzięły udział po raz pierwszy w indyjsko-amerykańskich ćwiczeniach „Malabar” oraz doszło do pierwszego spotkania w ramach formatu Quad (Czterostronnego Dialogu Bezpieczeństwa). W 2008 r. zawarto „Wspólną Deklarację w sprawie Współpracy w zakresie Bezpieczeństwa między Japonią a Indiami”, która wymieniała obszary współpracy, w tym wymianę informacji oraz współpracę straży wybrzeża. W 2014 r. Japonia dołączyła do manewrów „Malabar” już jako stały uczestnik, a premier Japonii Abe i premier Indii Narendra Modi doprowadzili do podniesienia relacji do „Specjalnego Strategicznego i Globalnego Partnerstwa”, wzmacniając potencjał współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa.

Obecnie współpraca w dziedzinie bezpieczeństwa między Indiami i Japonią odbywa się w kilku wymiarach. Przedstawiciele obu państw regularnie spotykają się, aby omawiać kwestie związane z bezpieczeństwem i obronnością w formatach, takich jak spotkania ministrów obrony i spraw zagranicznych (tzw. spotkania 2+2), coroczny Dialog Ministrów Obrony czy Dialog między Strażami Wybrzeża. Siły zbrojne Indii i Japonii organizują także dwustronne manewry wojskowe „Dharma Guardian” czy „Veer Guardian”, a współpraca obronno-wojskowa została znacznie ułatwiona i wzmocniona podpisanym w 2020 r. porozumieniem Acquisition and Cross-Servicing Agreement (pol. Umowa przejęcia i wzajemnej obsługi), które zapewnia możliwość sprawnego świadczenia dostaw i usług między siłami obu państw. Kluczowym formatem współpracy pozostaje Quad, w którym obok Japonii i Indii partycypują USA i Australia. Mimo funkcjonowania jako luźna niezinstytcjonalizowana inicjatywa, odgrywa on istotną rolę w architekturze bezpieczeństwa Indo-Pacyfiku, umożliwiając regionalny dialog i koordynowanie strategii bezpieczeństwa państw.

Dwustronna współpraca obejmuje również temat sprzętu i technologii obronnych. W listopadzie 2024 r. Japonia i Indie zawarły porozumienie o wdrożeniu wspólnej produkcji Zintegrowanych Kompleksowych Anten Radiowych (ang. UNICORN – Unified Complex Radio Antenna), które mają być instalowane na okrętach marynarki wojennej Indii. Stanowi to ważny krok naprzód we wzmacnianiu kooperacji obronno-wojskowej. Japonia, która w ostatnich latach znacznie poluzowała pacyfistyczne przepisy ograniczające transfer technologii obronnych i szuka możliwości zwiększenia ich eksportu, może dzięki temu realizować swój cel, a w przypadku Indii wpisuje się to w strategię dywersyfikacji dostawców uzbrojenia. Jeśli faktycznie dojdzie do przekazania technologii Indiom, będzie to pierwszy przypadek eksportu sprzętu w ramach zawartego w 2015 r. porozumienia indyjsko-japońskiego o transferze sprzętu i technologii obronnych. Należy podkreślić, że zamiar pogłębiania współpracy przy technologii wzmacniającej zdolności świadomości sytuacyjnej w domenie morskiej jest wyrazem zaangażowania obu państw na rzecz bezpieczeństwa regionalnego na Indo-Pacyfiku.

W kontekście sprzętu wojskowego, warto dodać, że współpraca Indii i Japonii przynosi korzyści w postaci umożliwienia zdobywania doświadczenia operacyjnego. W ramach wspomnianych wyżej ćwiczeń „Veer Guardian”, czyli wspólnych ćwiczeń myśliwców, których pierwsza edycja odbyła się w 2023 r., Indie zaangażowały cztery myśliwce Suchoj Su-30MKI. Podobne maszyny są używane przez Rosję i Chiny, więc możliwość zapoznania się z samolotami używanymi przez państwa postrzegane jako zagrożenie przez Tokio stanowi cenne źródło wiedzy i doświadczenia dla Japońskich Powietrznych Sił Samoobrony.

Wspólna wizja i zagrożenia

Współpraca Indii i Japonii w dziedzinie bezpieczeństwa jest możliwa dzięki zbieżności interesów obu państw na Indo-Pacyfiku oraz wspólnej wizji tego, jak powinien wyglądać region. Zarówno Tokio, jak i New Delhi należą do państw promujących i wspierających koncepcję „wolnego i otwartego Indo-Pacyfiku” (tzw. FOIP – Free and Open Indo-Pacific). U podstaw strategii obu państw leżą takie zasady jak poszanowanie suwerenności i nienaruszalności terytorialnej państw, wolność żeglugi i przelotu, wolność handlu czy przestrzeganie prawa międzynarodowego. Japonii i Indiom zależy na utrzymaniu stabilności i pokoju w regionie, w tym bezpieczeństwa szlaków morskich oraz łańcuchów dostaw. Tokio i New Delhi angażują się w działania mające zachować obecne status quo w regionie.

Obok wspólnych interesów, dodatkowym czynnikiem, który katalizuje współpracę między państwami, jest podobna percepcja zagrożeń. Mimo tego, że Indie i Japonia usytuowane są w dwóch odległych rejonach Indo-Pacyfiku, oba państwa postrzegają Chiny jako główne zagrożenie dla swojego bezpieczeństwa. Po pierwsze, Państwo Środka ma z obydwoma spory terytorialne: z Indiami o terytoria w Himalajach, w tym w regionie Ladakh, gdzie w 2020 r. w wyniku starć między indyjskimi i chińskimi żołnierzami doszło do pierwszych od ponad czterdziestu lat ofiar śmiertelnych dwustronnych napięć o sporną granicę, a z Japonią o Wyspy Senkaku (w chińskim nazewnictwie Diaoyu) leżące na Morzu Wschodniochińskim. Po drugie, zarówno Tokio, jak i New Delhi dostrzegają wyzwania wynikające ze wzrostu potęgi Chin oraz prowadzonej przez nie asertywnej polityki w regionie. Z ich perspektywy, działania Chin na Morzu Południowochińskim oraz wokół Tajwanu są przejawem agresywnej i destabilizującej polityki, zagrażającej bezpieczeństwu międzynarodowemu na Indo-Pacyfiku. Indie obawiają się także wzrastającej obecności chińskiej marynarki wojennej na Oceanie Indyjskim, który uważają za swoją naturalna strefę wpływów. W tym kontekście należy więc postrzegać współpracę indyjsko-japońską jako wysiłki na rzecz wzmacniania bezpieczeństwa i odpowiedź na regionalną ekspansję Chin.

Wnioski i perspektywy

Współpraca między Indiami i Japonią w ostatnich latach wyraźnie się zacieśnia, co widać na przykładzie kooperacji obu państw w ramach formatów wielostronnych, takich jak Quad, organizacji ćwiczeń wojskowych czy zawieranych kolejnych porozumień w obszarze współpracy sił zbrojnych. Głównymi czynnikami zbliżenia jest przywiązanie obu państw do idei „wolnego i otwartego Indo-Pacyfiku” (premier Indii Narendra Modi dodał do tego również określenie „inkluzywny”) i zasad idących razem z tą wizją, jak również wspólne postrzeganie Chin jako zagrożenia dla bezpieczeństwa i stabilności regionu.

Pomysł stworzenia dwustronnego ciała konsultacyjnego ds. współpracy obronnej przedstawiony podczas majowego spotkania ministrów może być rozumiany jako zapowiedź dalszego pogłębiania kooperacji między Tokio i New Delhi w dziedzinie bezpieczeństwa. W przypadku faktycznego powołania organu byłoby to przełomowe działanie w kierunku instytucjonalizacji bilateralnej współpracy. Możliwe, że w przyszłości będzie ona szczególnie zauważalna w obszarze sprzętu i technologii obronnych, co można by wywnioskować z doniesień o propozycji Japonii, by Indie dołączyły do brytyjsko-włosko-japońskiego Globalnego Programu Walki Powietrznej (ang. GCAP – Global Combat Air Programme), którego owocem ma być myśliwiec szóstej generacji.

Mimo zbliżenia Tokio i New Delhi, nie dojdzie jednak do zawarcia formalnego sojuszu wojskowego między oboma państwami. Jest bowiem kilka kwestii, które ograniczają indyjsko-japońską współpracę wojskowo-obronną. Mimo wspólnego postrzegania Chin jako wyzwania, Indie oficjalnie zajmują zdecydowanie mniej stanowcze stanowisko niż Japonia w kwestii określania Pekinu jako zagrożenia dla regionalnego bezpieczeństwa. To, jak również prowadzona od dekad przez New Delhi polityka niezaangażowania, przekładają się na sposób współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa. Indie nie chcą wchodzić w żadne formalne struktury współpracy skierowane przeciwko Chinom i nie wiadomo również, jak by się zachowały w przypadku konfliktu między USA a Chinami, gdzie Japonia najprawdopodobniej stanęłaby po stronie Waszyngtonu.

Jakub Witczak Koordynator Projektów w Instytucie Boyma. Student stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Warszawskim. Członek Forum Młodych Dyplomatów oraz założyciel koła naukowego Koło Państw Obszaru Pacyficznego. Zainteresowania badawcze obejmują bezpieczeństwo transatlantyckie, bezpieczeństwo międzynarodowe na Indo-Pacyfiku, międzynarodowe stosunki wojskowe, politykę bezpieczeństwa Japonii, Tajwan, relacje chińsko-amerykańskie oraz historię stosunków międzynarodowych w Azji i Pacyfiku.