Psychohistoria w realnym świecie – czy czeka nas (Amerykę) katastrofa? Recenzja „Czasów ostatecznych. Elity, kontrelity i ścieżka dezintegracji politycznej” Petera Turchina.

W 1951r. ukazała się będąca obecnie klasyką powieść „Fundacja” Isaaca Asimova. Akcja mającej miejsce w dalekiej przyszłości książki opiera się na fikcyjnej nauce – psychohistorii – która dzięki zaawansowanej matematyce była zdolna do precyzyjnego przewidywania losów społeczeństw ludzkich w skali galaktycznej.

Wizja ta, choć fikcyjna, i prawdopodobnie nieosiągalna (choć kto wie jak będzie wyglądać matematyka za 200 stuleci?) pobudza wyobraźnię. Jeżeli kiedyś w przyszłości taka nauka powstanie, badacze będą mogli wskazać na Petera Turchina jako jednego z prekursorów.

Turchin, autor książki „Czasy ostateczne. Elity, kontrelity i ścieżka dezintegracji politycznej”, wydanej w Polsce nakładem wydawnictwa “Prześwity” w tłumaczeniu Michała Gładkiego, jest twórcą dyscypliny naukowej, którą nazwał kliodynamika.  Można tłumaczyć to na polski jako “dynamikę historii”, od Klio – starogreckiej muzy nauki o dziejach. Chociaż w aneksach autor odżegnuje się od porównań ze wspomnianą wyżej psychohistorią Asimova, metodologia kliodynamiki – np. wykorzystanie modelowania matematycznego zjawisk historycznych i statystycznego testowania teorii – przypomina tę z fikcyjnego uniwersum autora science-fiction. Jak zaznacza Tuchin, nowatorska metoda nadal jest w początkowej fazie rozwoju, co ogranicza zarówno zakres czasowy (dekada, może dwie) jak i geograficzny (USA) możliwości prognostycznych. Zaprezentowane idee wydają się mimo wszystko niezmiernie ciekawe.

Zdaniem Petera Turchina analiza statystyczna społeczeństw historycznych z różnych epok i obszarów geograficznych wskazuje, że mocarstwa upadają na skutek dezintegracji wewnętrznej, a nie czynników zewnętrznych (te mogą jedynie stanowić “kropkę nad i”, a nie przyczynę). Po analizie różnorakich możliwych źródeł problemu, zdaniem autora można wyodrębnić dwa podstawowe: nadprodukcję elit oraz zjawisko „pompy bogactwa”. Oba zjawiska występują cyklicznie, są ze sobą powiązane i prowadzą do poważnego kryzysu wewnętrznego, zwykle o dramatycznych skutkach.

Nadprodukcja elit oznacza, że w wyniku zachodzących procesów społecznych, bogacenia się społeczeństwa i wzrostu poziomu edukacji relatywnie większa grupa członków danej społeczności i obywateli państwa aspiruje do kluczowych 10 proc. zbiorowości oraz do 1 proc. najbogatszych i najbardziej wpływowych. W połączeniu z ograniczonym zakresem dostępnych „pozycji władzy” oznacza to pojawienie się relatywnie dużej grupy sfrustrowanych aspirantów do elity, którzy są zainteresowani obaleniem istniejącego status quo (jak ich określa Turchin – kontrelity).

Pompa bogactwa polega zaś na takim kształtowaniu ustroju ekonomicznego państwa, który powoduje, że mediana zamożności społeczeństwa rośnie wolniej niż wzrost gospodarczy państwa. W praktyce oznacza to większe zarobki elity oraz relatywne zubożenie większości społeczeństwa. To zaś sprzyja wcześniej wspomnianej nadprodukcji elit z jednej strony a z drugiej tworzy zaplecze społeczne dla różnych ruchów antysystemowych/ rewolucyjnych tworzonych przez kontrelitę.

Wydane w USA w 2023 r. i rok później w Polsce „Czasy ostateczne” będące najnowsza książką Petera Turchina są dziełem popularyzatorskim. Nie znajdziemy tu szczegółowych wzorów i metodologii badania – po te autor odsyła do swoich innych publikacji. Jest to zgrabnie i przekonująco napisana synteza wyników ustaleń kliodynamiki. Posługując się danymi historycznymi i analizując trendy społeczne autor stara się przewidzieć nieodległą przyszłość USA – to ten kraj jest podstawowym obiektem badań, choć w treści książki znajdziemy też odwołania do Francji, Wielkiej Brytanii, Rosji/ ZSRR i Chin.

Autor chwali się, że już w 2010 r. wskazał że ok 2020 r. w USA rozpocznie się kryzys w postaci załamania się zastanego porządku politycznego. Na swój sposób wybór Donalda Trumpa na prezydenta w 2016 r. stanowi spełnienie się tej przepowiedni. Jak wskazuje autor Donald Trump nie jest źródłem a jedynie produktem strukturalnych napięć w społeczeństwie amerykańskim. Co więcej, ze względu na rosnące dysproporcje społeczne oraz napięcia w samych elitach społecznych – oba zjawiska narastają od ok. 1970 r. – zdaniem autora kryzys jeszcze bardziej będzie się pogłębiał. Dość powiedzieć, że Turchin widzi systemowe analogie pomiędzy dzisiejszą Ameryką, a krajem w ostatnich dekadach przed wojną secesyjną. Jako niewielkie pocieszenie można wskazać, że jak wykazuje historia, istnieje pewna szansa, że elity zdołają się zreformować i na swój sposób poświęcić (akceptując relatywną degradację) dla ratowania stabilności społecznej.

Większość książki Petera Turchina szerzej opisuje zarówno historyczne  i ekonomiczne uwarunkowania teorii kryzysów opisanej przez kliodynamikę. Autor w przystępny sposób buduje narrację, pokazując i analizując przykłady historyczne, ich analogie współczesne oraz prowadząc czytelnika przez kolejne argumenty swojej teorii, czerpiącej z tradycji badań rewolucji i zmiany społecznej. Jest to niezmiernie ciekawe, nawet jeżeli ze względu na popularny charakter książki czasami musimy zawierzyć autorowi na słowo, że dane wnioski są prawidłowo zbadane statystyczne. Co więcej, metoda badawcza przyjęta przez Turchina w łatwy sposób może być zastosowana do innych społeczeństw, co potencjalnie ma spore znaczenie praktyczne.

Zalety książki nie mogą przesłonić jej słabszych stron. Nie jestem przekonany, czy model opierający brak stabilności społeczeństwa na dwóch kluczowych czynnikach – nadprodukcji elit i pompie bogactwa – nie jest nadmiernym uproszczeniem. Wskazując na istotne, być może nawet na chwilę obecną kluczowe elementy układanki, pozwala na ich absolutyzację. To zaś grozi pominięciem innych zjawisk jako potencjalnych czynników wpływających na (nie)stabilność społeczną.

Sam autor nie unika też innej pułapki – co do zasady posługuje się pojęciem elit jako grupy niejednorodnej, ale jednak działającej nieintencjonalnie jako pewna całość. Nawet w przypadku omówienia jednostek takich ja Abraham Lincoln czy Franklin Delano Roosevelt przedstawia ich raczej jako rodzaj emanacji elity bądź kontrelity. Te grupy doprowadziły do kryzysu – jak w połowie XIX w. – lub zdołały go uniknąć poprzez konsensus jak w okresie Nowego Ładu.

Wyjątkiem jest osoba Stalina, którego przywództwo na swój sposób chwali za „utrzymywanie w ryzach” liczebności elit ZSRR, co przeciwdziałało wystąpieniu opisanych czynników kryzysogennych. Działania dyktatora opisane są nie jako zjawisko strukturalne, ale jako jednostkowa wola. Stoi to trochę w sprzeczności z ogólnym wydźwiękiem książki i pachnie krytykowaną mocno przez Turchina „teorią wielkiego człowieka”. Ogólnie wydaje się, że Peter Turchin, urodzony i wychowany w ZSRR, ma pewną słabość do kraju swojego urodzenia, podkreślając sukcesy komunizmu przed 1980 r. w podnoszeniu standardu życia, nie dostrzegając jednocześnie strukturalnych problemów komunistycznego imperium. Takie podejście razi w Polsce, szczególnie w trakcie wojny na Ukrainie.

Wspomniane słabości należy wypunktować, nie przekreślają one jednak generalnej wartości książki. Nie ulegając, być może nadmiernemu, entuzjazmowi autora do własnej metody badawczej, warto jednak docenić cenne narzędzie analizy otaczającej nas rzeczywistości. Narzędzie – podkreślmy – posiadające również walory prognostyczne. Jak wskazuje sam Turchin, kliodynamika dopiero się rodzi, warto więc ją obserwować, bo pomimo obecnych słabości daje nadzieje na lepsze zrozumienie procesów społecznych.

Na koniec kilka słów o polskim tłumaczeniu. Jest ono dobre i pozwala cieszyć się z lektury. Jak to często bywa, nie obyło się jednak bez kilku wpadek w składzie. Czasami drobnych, czasami komicznych. Do tych drugich można zaliczyć użycie określenia „cenni mieszkańcy” w miejscu, gdzie ewidentnie powinno być „rdzenni mieszkańcy”. Niestety autokorekta współczesnych programów do obróbki tekstu potrafi płatać figle.

Całość jednak robi dobre wrażanie i jedyne poczucie niedosytu to to, że ponad 300 stron tekstu już się skończyło.

Peter Turchin „Czasy ostateczne. Elity, kontrelity i ścieżka dezintegracji politycznej” tłum Michał Gładki, ss. 360, wydawnictwo Prześwity, Warszawa 2024.

Dziękujemy Wydawcy za udostępnienie egzemplarza do recenzji.

Andrzej Anders Analityk Instytutu Boyma, w ramach którego pisze o Chinach i Azji Południowo-Wschodniej, gdzie mieszkał i pracował. Doktor historii, magister stosunków międzynarodowych, wykładowca akademicki, autor książek i artykułów. Koordynował współpracę z Chinami w Urzędzie Marszałkowskim Województwa Łódzkiego. Miłośnik i nauczyciel chińskiej sztuki parzenia herbaty.