OZE w Chinach: rola sektora w ochronie środowiska i bezpieczeństwie energetycznym

Chiny są obecnie największym producentem energii ze źródeł odnawialnych. Jednocześnie energia ta pokrywa jedynie niewielki ułamek zapotrzebowania energetycznego Państwa Środka (14.3%  konsumowanej energii w 2018 r. wg danych statista.org, ale z uwzględnieniem energii nuklearnej). Pomimo tego OZE stanowią ważny element polityki energetycznej ChRL, na który rząd kładzie coraz większy nacisk. W przyszłości mogą stanowić czynnik wpływający na bezpieczeństwo kraju w ujęciu nie tylko energetycznym, ale także ochrony środowiska. Niniejszy artykuł ma na celu wprowadzenie do  polityki energetycznej ostatnich lat  w Chinach w kontekście odnawialnych źródeł energii oraz roli OZE w budowaniu bezpieczeństwa ChRL.

Renewable Electricity Law

Choć Państwo Środka z energii odnawialnej korzysta w pewnym stopniu już od lat 20. XX wieku (pierwsza elektrownia wodna powstała w prowincji Yunnan w 1919 r.), a monumentalna tama Trzech Przełomów, która zaczęła działać w 2003 r. jest rozpoznawalna na całym świecie, to ChRL prawie do początku XXI wieku nie miało klarownych wytycznych dotyczących OZE, w tym odpowiednich rozwiązań prawnych i instytucjonalnych. Ważnym determinantem ustalenia takiej polityki okazało się przystąpienie do protokołu z Kioto, który był pierwszym krokiem do sformalizowania międzynarodowej współpracy na rzecz zmniejszenia emisji CO2 i zapobieganiu zmianom klimatycznym. Choć negocjacje nad protokołem odbyły się podczas konferencji w 1997 r., to jego założenia implementowano dopiero 7 lat później. Druga połowa pierwszej dekady XXI wieku okazała się zatem przełomowa dla kwestii związanych z ochroną środowiska. Była też okresem, w którym Chiny intensywnie zaczęły rozwijać politykę związaną z inwestycjami w odnawialne źródła energii. Wraz z wejśćiem w życie postanowień protokołu w ChRL ustanowiono Renewable Electricity Law (2005).

Nowe prawo wprowadziło szczegółowe regulacje dotyczące produkcji i wykorzystania „zielonej energii”.  Strategia rządu skupiała się przede wszystkim na zwiększeniu produkcji energii z OZE i współczynnika jej udziału w ogólnej konsumpcji. Co więcej, w artykule 25 i 26 aktu postanowiono, że, po pierwsze, instytucje finansowe winne są wspierać projekty związane z rozbudową infrastruktury OZE udzielając pożyczek na preferencyjncyh warunkach i po drugie, że wspomniane projekty będą objęte ulgami podatkowymi. Wszystkie założenia rządu miały służyć zwiększeniu produkcji i udziału OZE w ogólnej konsumpcji energii o przynajmniej 10% do 2020 roku.

Chiński profil energetyczny

Za formę wzmocnienia bezpieczeństwa energetycznego, ale i środowiskowego, można uznać również inwestycje w OZE, które pozwalają na dywersyfikację źródeł energii oraz częściowe uniezależnienie się od dostaw; OZE w wiekszości prac naukowych i analiz łączy się z koncepcją zrównoważonego rozwoju i wzmacniania bezpieczeństwa energetycznego[1]. Na marginesie warto zaznaczyć, że węgiel stanowi obecnie ok. 60% ogólnej konsumpcji  źródeł energii w Chinach[2]. Co ciekawe jednak, choć jego zużycie zwiększa się, udział w ogólnym profilu energetycznym państwa maleje. Udział OZE z roku na rok wzrasta. Powoduje to rozłożenie „ciężaru” produkcji energii i zdywersyfikowanie jej źródeł. Pomimo tego, że odnawialne źródła energii również mają pewne ograniczenia i aktualnie nie są w stanie zastąpić węgla czy gazu (zależność od czynników środowiskowych, geograficznych, ograniczenia infrastrukturalne), stanowią one formę asekuracji dla chińskiego bezpieczeństwa energetycznego.

Analizując produkcję i konsumpcję energii w Chinach w ostatniej dekadzie można wysunąć następujące wnioski:

• Konsumpcja węgla ponownie wzrasta od 2017 roku. W 2013 zaczęła spadać; w 2017 r. wynosiła 1890. 083 tony oleju ekwiwalentnego (toe), w 2018 już 1906.725 toe i wykazuje tendencję wzrostową[3]
• Udział węgla w ogólnej konsumpcji paradoksalnie zmniejsza się,
• Konsumpcja gazu ziemnego i ropy zwiększa się,
• Udział gazu ziemnego i ropy w ogólnej konsumpcji rośnie,
• Konsumpcja i udział energii pochodzącej z OZE zwiekszają się[4].

Bezpieczeństwo energetyczne a niskoemisyjna gospodarka

Zwiększenie inwestycji w zrównoważone źródła energii jest również efektem aktywnego uczestnictwa Chin w życiu międzynarodowym. Jako sygnatariusz porozumienia Paryskiego z 2016 roku Państwo Środka zobowiązało się zwiększyć udział zrównoważonej energii w ogólnym modelu konsumpcji do 20% do 2030 roku[5]. Dołączenie do porozumienia przede wszystkim zmusza Chiny do ponownej ewaluacji aktualnego modelu gospodarki energetycznej i wprowadzenia istotnych zmian. Aktualnie jedyną alternatywą dla węgla i gazu, która wydaje się w podobnym stopniu zaspokajać zapotrzebowanie energetyczne w ChRL i jednocześnie zmniejszyć emisje CO2 jest energia nuklearna. Po wydarzeniach w japońskiej Fukushimie w 2011 roku rząd chiński jak na razie wstrzymał nowe inwestycje w atom[6].

Obecnie niskoemisyjna gospodarka nie jest już nierealną idyllą, a staje się koniecznością. Pekin sam dostrzega problemy związane z ochroną środowiska i zanieczyszczeniem powietrza w Chinach. W 2016 roku Ministerstwo Ekologii i Środowiska implementowało plan pięcioletni majacy na celu zmniejszenie zanieczyszczenia smogiem. Degradacja środowiska naturalnego i jej skutki mogą znacząco odbić się na wydajności służby zdrowia i innych sektorów – Pekin zatem stara się przeciwdziałać, choć istotne kroki podjęto w tej sprawie bardzo późno[7].

Aktualnie Chiny są pierwszym krajem na świecie jeśli chodzi o inwestycje w „zieloną energię”. W 2015 roku  roku stały się największym na świecie producentem paneli fotowoltaicznych. Kwotę inwestycji w odnawialne źródła energii szacowano na blisko 280 mld USD w 2017 roku, który był rekordowy pod tym względem. W 2018 r. w porównaniu do ubiegłego kwota ta spadła o 8%, a w 2019 aż o 14%. To pokazuje, że choć chińskie inwestycje w OZE stanowią blisko 45% globalnej sumy, przyszłość chińskiej energetyki i rozwoju zrównoważonej energiii nie jest do końca jasna, a polityka Pekinu może ulec zmianie.

OZE jako źródło inwestycji i wzrostu gospodarczego

Zrównoważona energetyka okazuje się zatem dla Chin nie tylko szansą na zdywersyfikowanie źródeł energii i ochronę środowiska naturalnego, ale także swego rodzaju żyłką złota. Wspomniane panele fotowoltaiczne są także jednym z głównych produktów eksportowych chińskiego przemysłu w ostatnich latach. Głośno było o nich także podczas sporu na linii Unia Europejska – ChrL w 2013 roku, który był związany z dumpingiem cen chińskich eksportowanych do UE i cłami antydumpingowymi wprowadzonymi przez Komisję Europejską (stawka 11,8%). Sprawa była głośna z kilku względów. Po pierwsze, była wynikiem wcześniejszych, drobniejszych konfliktów związanych z chińskim protekcjonizmem. Konflikt między UE a ChRL w 2013 r., jak pisze Coraline Gordon dla China-EU Law Journal, był o krok od przerodzenia się w wojnę handlową[8]. Ujawnił nieznajomość i ignorancję prawa UE przez stronę chińską oraz nierespektowanie zasad wolnego rynku. Po drugie, stworzył dylemat w samej Unii: wybór pomiędzy zasadami handlu międzynarodowego a ochroną środowiska, bo przecież tanie chińskie panele słoneczne umożliwiały pozyskiwanie energii słonecznej w niskokosztowy sposób[9]. Co więcej, chińsko-europejskie partnerstwo było skoncentrowane głównie na działaniu na rzecz zmniejszenia emisji CO2 i przeciwdziałania zmianom klimatycznym. Ostatecznie doszło do porozumienia  w drodze negocjacji.

Oprócz inwestycji w Chinach, Pekin szuka także zagranicznych rynków zbytu dla „zielonych” technologii. Potencjalnym partnerem może być Azja Centralna, która, choć ma ogromny potencjał związany z uwarunkowaniami geograficznymi terenu, nie posiada wystarczającej infrastruktury.  Chińczycy już w ubiegłej dekadzie stali się liderami światowej produkcji paneli słonecznych. Co więcej, eksport technologii z OZE w  2016 roku osiągnał wartość 83 mld dolarów, co równa się ponad 24% udziału w światowym rynku[10].

W 2018 roku Pekin zdecydował jednak o wstrzymaniu pomocy rządowej dla producentów paneli słonecznych w ramach cięcia kosztów (rozrastający się sektor generował zbyt duże obciążenie dla budżetu państwa), co postawiło sektor w trudnej sytuacji. Co jednak ciekawe, chociaż producenci paneli solarnych na rodzimym rynku musieli odnaleźć się na nowo w gorszej sytuacji, ich eksport na rynki zagraniczne znacząco wzrósł wg danych Bloomberg (w 2018 r. o ponad 60% r/r)[11].

Wnioski

Odnawialne źródła energii pełnią coraz istotniejszą rolę w polityce energetycznej Chin. Na razie jednak nie są one w stanie zastąpić dotychczasowych źródeł energii, ani ich zrównoważyć. Pomimo tego mogą pełnić ważny czynnik w zmniejszaniu emisji CO2 i w dążeniu do ochrony środowiska i niwelacji szkodliwych skutków zanieczyszenia powietrza i wód. Jest to obecnie palący problem w Państwie Środka, a także przyczyna wielu problemów zdrowotnych, w tym onkologicznych. Jeżeli Chiny faktycznie do 2030 roku zwiększą ilość pozyskiwanej energii z OZE do 20% lub 30%, wtedy sektor ten może w pewnym stopniu odciążyć opartą na węglu energetykę oraz stanowić formę asekuracji dla bezpieczeństwa energetycznego. Co więcej, może stać się istotnym czynnikiem determinującym politykę Chin w regionie Azji i Pacyfiku. Z drugiej strony zważając na obecną sytuację z koronawirusem i gwałtowne spadki cen surowców naturalnych, może się okazać, że OZE odejdzie na jakiś czas na tor boczny ze względu na przyczyny ekonomiczne. Tania ropa może zmniejszyć inwestycje w rozwijanie technologii związanych w OZE, jednak na ocenę długotrwałych konsekwencji pandemii przyjdzie nam jeszcze poczekać kilka lub kilkanaście miesięcy.

Obecnie w kwestiach bezpieczeństwa OZE nie spełnia jednak kluczowej roli, choć oczywiście może się to zmienić w przyszłości, jeżeli sektor rozwinie się. OZE nie są aktualnie kluczowe dla chińskiego bezpieczeństwa, ponieważ:

• energia produkowana ze wszystkich źródeł nie jest w stanie pokryć zapotrzebowania 7890-energetycznego ChRL (dlatego konieczny jest import). Choć energia z OZE sama w sobie nie jest w stanie zapewnić bezpieczeństwa Chinom, w przypadku problemów z dostawami, stanowić będzie ograniczoną formę zaplecza energetycznego kraju,
• energia z OZE stanowi niewielką część konsumowanej energii, co więcej, sektor energetcyzny wciąż zdominowany jest przez węgiel. Dodatkowo, pomimo spadku udziału węgla w ogólnym profilu produkcji i konsumpcji energii w ChRL, Pekin wciąż inwestuje w nowe elektrownie węglowe[12].

Odnawialne źródła energii w Chinach są jednak istotnym sektorem dla rozwoju gospodarczego i technologicznego, a także wykazują ogromny potencjał w kształtowaniu polityki energetycznej Chin w przyszłości, między innymi dlatego, że Pekin coraz bardziej rozwija politykę środowiskową (patrz: Kwartalnik Boyma nr 1 (3)/2020).

Niniejszy materiał znajdą Państwo w Kwartalniku Boyma nr – 4/2020

Karolina Załęgowska Absolwentka sinologii oraz stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Warszawskim. Aktualnie wiceprezes i ekspertka Instytutu Boyma ds. Chin kontynentalnych i Hongkongu. W kręgu jej zainteresowań badawczych znajdują się stosunki międzynarodowe w regionie Azji i Pacyfiku, historia i kultura Chin oraz językoznawstwo wschodnioazjatyckie.