Pierwsze wybory do Kurutłaju: nowy rozdział kazachskiego parlamentaryzmu

Wybory parlamentarne wcześniejsze, ale nie przyspieszone

Obecny rok jest dla Kazachstanu obfitujący w przełomowe wydarzenia polityczne. Fundamentem tych wydarzeń było ogłoszenie w dniu 16 marca 2022 r. przez prezydenta Kassyma-Żomarta Tokajewa programu reform Nowy Kazachstan. Ich implementacja, ewolucja społeczeństwa, nowe wyzwania globalne i zmieniająca się sytuacja polityczna na świecie skłoniły prezydenta do ogłoszenia potrzeby wprowadzenia zmian w funkcjonowaniu administracji publicznej, a także systemie prawnym republiki. Punktem wyjścia do dalszych przekształceń administracyjno-prawnych miała być nowa konstytucja, której projekt został opublikowany w styczniu 2026 r. i zdecydowanie zaakceptowany przez społeczeństwo w referendum 15 marca.

Nowa konstytucja weszła w życie 1 lipca 2026 r., wprowadzając poważne zmiany w strukturze i systemie funkcjonowania administracji. Przede wszystkim dwuizbowy parlament został zastąpiony jednoizbowym, poprzez likwidację senatu. Dotychczasowa 107-osobowa izba niższa, Mażylis, została zastąpiona przez 145-osobowy Kurułtaj. To oczywiście wiązało się z koniecznością jak najszybszej implementacji zapisów ustawy zasadniczej, a więc rozpisania nowych wyborów parlamentarnych. Nie można więc w tym przypadku mówić o przyspieszeniu terminu wyborów, bowiem nie wynika to z przyczyn politycznych, ale jest podyktowane obligatoryjną przebudową struktury władzy ustawodawczej.

Kalendarz i procedury przedwyborcze

W dniu wejścia w życie nowej konstytucji, prezydent Tokajew podpisał dekret, w którym ustanawiał datę nowych wyborów parlamentarnych na 23 sierpnia. Okres od ogłoszenia terminu wyborów do ciszy wyborczej był więc relatywnie krótki, trwał tylko 52 dni. Nie chodziło jednak w tym przypadku o modernizację struktury partyjnej parlamentu, bowiem nie było ku temu przesłanek ani politycznych, ani społecznych. Oczywiście nie oznaczało to jakichkolwiek ograniczeń w rejestracji list wyborczych i każde legalnie działające ugrupowanie mogło przystąpić do wyborów.

Od 2 lipca do 13 lipca do g. 18.00 partie polityczne miały czas na stworzenie list wyborczych, które musiały być zarejestrowane do 23 lipca do g. 18.00 w Centralnej Komisji Wyborczej (CKW). Dopiero od tego momentu do 21 sierpnia mogła być prowadzona kampania wyborcza. Ostatni dzień przed wyborami był, jak w wielu innych państwach, dniem ciszy wyborczej. 2 sierpnia listy wyborcze zostały przekazane do okręgowych komisji wyborczych, a od 7 sierpnia obywatele mogli sprawdzić, czy są w spisie głosujących i dokonywać ewentualnych zmian. Warto podkreślić, że każda osoba uprawniona do głosowania mogła zarejestrować się w dowolnej komisji nawet w dniu wyborów.

Dla władz republiki niezwykle istotne było zmobilizowanie obywateli do udziału w wyborach. Informacje były więc szeroko propagowane w telewizyjnych debatach, ogłoszeniach CKW na licznych konferencjach prasowych oraz w internecie, m.in. za pośrednictwem komunikatora Telegram i mediów społecznościowych. Nowością było uruchomienie asystenta AI ChatBot. Każda z obwodowych komisji miała też swoja stronę internetową. Wszystkie informacje były podawane w dwóch językach – kazachskim i rosyjskim. Łącznie do głosowania było uprawnionych 12 605 788 obywateli, którzy mogli oddać głos w jednym z 10 423 punktów wyborczych, w tym 79 z nich otwarto za granicą w 61 państwach. Do obsługi punktów wyborczych dedykowano 71 270 członków komisji lokalnych i obwodowych oraz 7 członków CKW. Każdy z członków komisji odbył kompleksowe szkolenie, w tym 38 272 na członków lokalnych komisji wyborczych, 31 269 na szefów komisji lokalnych, 908 na członków komisji obwodowych i 821 na pełnych członków komisji obwodowych.

Każdy wyborca mógł skorzystać z dedykowanej wyszukiwarki, która po wpisaniu numeru identyfikacyjnego (odpowiednik PESEL-u) podawała numer i adres punktu, w którym obywatel został zarejestrowany. W dniu głosowania możliwe jednak było udanie się do dowolnego punktu i dokonanie przerejestrowania na czas głosowania. We wszystkich punktach był też zapewniony bezpłatny dostęp do internetu, co ma istotne znaczenie w przypadku oddalonych od większych miast rejonów wiejskich, w których dostęp mógł być utrudniony. Dla 88 100 wyborców z różnymi formami dysfunkcyjności przygotowano specjalne szersze stanowiska do głosowania, wyposażone w poręcze i uchwyty, krzesło, komputer z zestawem multimedialnym, czytelne oznakowanie, również dotykowe, a także karty do głosowania w alfabecie Braille’a. Dla tej grupy osób możliwe było również zgłoszenie głosowania w domu.

Dla zapewnienia większej wiarygodności i transparentności, CKW i komisje obwodowe akredytowały obserwatorów z 265 krajowych organizacji pozarządowych (NGO’s) i 777 obserwatorów zagranicznych z 42 państw, w tym z Polski oraz 13 międzynarodowych organizacji, m.in. Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OSCE), Konferencja ds. Interakcji i Środków Zaufania w Azji (CICA), Organizacji Państw Turkijskich (OTS), Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SCO), Wspólnoty Niepodległych Państw (CIS), Rady Europy (CE).

Struktura sceny politycznej – partie, cele, programy

Scena polityczna Kazachstanu zdominowana jest przez siedem partii, które wystartowały w wyborach parlamentarnych do Mażylisu w marcu 2023 roku. Zdecydowanym liderem politycznym jest partia prezydencka Amanat, która w poprzednich wyborach uzyskała 53.9 proc. głosów. Dominację tego ugrupowania potwierdzają zdecydowanie niższe wyniki wyborcze pozostałych partii: Auył (Wieś) uzyskała 10.9 proc. głosów, Respublica 8.6 proc., Ak-Żoł 8.4 proc., Ludowa Partia Kazachstanu (LPK) 6.8 proc., a Narodowo-Socjalistyczna Demokratyczna Partia Kazachstanu (NSDPK) 5.2 proc. Progu wyborczego 5 proc. nie przekroczył Bajtak (2.3 proc.).

Do wyborów do Kurułtaju stanęło ponownie siedem partii, choć zaszła jedna istotna zmiana. Otóż CKW ogłosiła oficjalne wycofanie się z wyborów prezydenckiej partii Amanat. Byłoby to zapewne faktyczną rewolucją polityczną i decyzją niezrozumiałą w świetle ambitnych planów kontynuacji reform przez prezydenta Tokajewa, gdyby nie fakt, że w istocie Amanat połączył swoje siły z partią Ädilet (Sprawiedliwość) i w wyborach wystąpił pod tą właśnie nazwą.

Ädilet jest partią silnie ukierunkowaną na pogłębianie zasad demokratycznych w Kazachstanie i budowanie świadomego społeczeństwa obywatelskiego. Naturalną konsekwencją wspierania prezydenckich reform przez Ädilet i bliskości programowej obu partii było więc ich połączenie. Ten ruch wyraźnie potwierdzał dążenie prezydenta Tokajewa do pozyskania silnego poparcia dla dalszego procesu reform poprzez silniejszą społeczną legitymizację władzy. Ädilet, cechujący się nowoczesną, dynamiczną komunikacją z wyborcami z wykorzystaniem rozpoznawalnej symboliki, uzyskał dzięki połączeniu wsparcie doświadczonych w grze politycznej kadr Amanatu.

Fundamentem programowym i celem partii jest dążenie do stałego podnoszenia dobrobytu społecznego, zwłaszcza poprawę warunków mieszkaniowych, poszerzanie zakresu prewencji medycznej i dostępu do publicznej służby zdrowia. W obszarze rozwoju gospodarczego głównymi postulatami partii jest rozwijanie infrastruktury lokalnej, zwłaszcza dróg, zagęszczenie sieci szybkiego internetu, a także lepsze przystosowanie społeczeństwa do wyzwań świata cyfrowego. Ostatni postulat ma być realizowany poprzez inwestycje w przyspieszenie procesu edukacji Kazachów w obszarze sztucznej inteligencji (AI) – przeprowadzenie szkoleń dla co najmniej 5 mln obywateli i pogłębienie integracji procesów nauczania z AI w szkołach i na uczelniach. Finansowanie tych celów ma pochodzić ze stałego wzrostu przychodów budżetowych dzięki realizacji inwestycji w eksploatację zasobów naturalnych (m.in. ropa, miedź, uran, pierwiastki ziem rzadkich). Dodatkowo, Ädilet jest zdecydowanym zwolennikiem dyscypliny finansowej, której przejawem ma być wprowadzenie ograniczeń w wydatkowaniu środków z Funduszu Narodowego Kazachstanu.

Auył (Wieś), jak sama nazwa wskazuje, jest partią o charakterze agrarnym, której głównym celem jest transformacja i wzmocnienie kazachskiego sektora rolnego, aby stał się nowoczesny i konkurencyjny za granicą. Drogą do realizacji tego planu są zmiany prawne, zwłaszcza w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego i kodeksu gruntowego, a także większą decentralizację procesów decyzyjnych z jednoczesnym zwiększeniem odpowiedzialności urzędników lokalnych organów władzy, co przyczyniłoby się do bardziej sprawiedliwej redystrybucji gruntów rolnych. Ponadto, rolnicy mieliby otrzymać specjalny status ochronny jako osoby zatrudnione w branży strategicznej. Partia postuluje też utworzenie wyspecjalizowanego w obsłudze rolnictwa państwowego Banku Rolnego, redukcję obciążeń podatkowych dla rolników, wzmocnienie system subsydiów produkcji rolnej i wspieranie eksportu żywności poprzez gwarancje państwowe. W sferze społecznej pierwszoplanowy celem Auył jest podniesienie standardu życia ludności zamieszkującej obszary wiejskie, rozbudowę infrastruktury drogowej i energetycznej, poprawę jakości i dostępności opieki zdrowotnej i szkolnictwa, a także zapewnienie lepszego dostępu do internetu.

Respublica jest partią uważana za reprezentanta przedsiębiorców, zwłaszcza z sektora małych i średnich firm (MSP). Jej fundamentami programowymi jest budowa odpowiedzialnego społeczeństwa dobrobytu, wzmocnienie szeroko rozumianego bezpieczeństwa państwa oraz podniesienie jakości i sprawności zarządzania w administracji państwowej. W programie partii podkreślana jest potrzeba większego wsparcia dla krajowej produkcji, co przełoży się na wyższe dochody gospodarstw domowych i zwiększenie przychodów budżetowych. Partia przykłada też dużą wagę do zmniejszania społecznego rozwarstwienia, głównie poprzez wyrównywanie dostępu do edukacji i innych usług publicznych, zwłaszcza wśród osób z dysfunkcjonalnościami, zwiększenia bezpieczeństwa zatrudnienia oraz propagowanie i implementację usług cyfrowych, w tym z wykorzystaniem AI. Oczywiście część programu partii jest ukierunkowana na podnoszenie przedsiębiorczości, przede wszystkim na drodze systemu preferencji podatkowych.

Partia demokratyczna Ak-Żoł (Biała Droga) jest pod względem programowym uznawana za jedno z najbardziej postępowych ugrupowań proponujących najszerzszy zakres implementacji zasad demokratycznych w Kazachstanie. Filarami jej programu jest demokratyzacja systemu władzy, wzmocnienie gospodarki rynkowej i kontrolnej roli Kurułtaju nad działaniami władzy wykonawczej, a także finansami publicznymi. Ak-Żoł postuluje też obligatoryjne powoływanie rządu koalicyjnego, w którym zasiadaliby przedstawiciele wszystkich partii zasiadających w parlamencie. W sferze gospodarczej ugrupowanie wyraźnie stawia na kapitalistyczną gospodarkę wolnorynkową, poprzez liberalizację procesów gospodarczych, w tym większe otwarcie rynku na import. Ak-Żoł wskazuje na potrzebę wzrostu konkurencji z jednoczesnym ograniczeniem państwowego interwencjonizmu, ale zarazem wspomina o zwiększeniu wsparcia dla produkcji krajowej. Ponadto opowiada się za wzmocnieniem przeciwdziałania korupcji oraz większej przejrzystości w finansowaniu usług publicznych, w tym służby zdrowia czy systemu emerytalnego.

LPK jest ugrupowaniem, które w największym stopniu na scenie politycznej republiki optuje za budową społeczeństwa dobrobytu w oparciu o zwiększony zakres kontrolowanej przez państwo redystrybucji dóbr. Podobny model funkcjonuje w Szwecji czy Danii, w których poziom bezpieczeństwa społecznego zapewnianego przez państwo jest znacznie bliższy klasycznym ideom socjalistycznym. Partia silnie podkreśla swoje przywiązanie do socjalistycznych ideałów, co przejawia się w obszarze bezpieczeństwa zatrudnienia poprzez poszerzenie katalogu praw pracowniczych, zapewnieniu społecznej równości wynagrodzeń i dostępu do stanowisk, a także równego i pewnego dostępu do służby zdrowia oraz szkolnictwa o zbliżonych standardach usług. Program partii nie ogranicza się jednak tylko spraw społecznych, ale zawiera też postulaty państwowego wsparcia dla wzmocnienia przedsiębiorczości i rozwoju krajowych startupów. Ważnym elementem programowym jest budowa jedności narodowej na drodze promowania języka kazachskiego, podkreślania wspólnoty historycznej i dziedzictwa kulturowego. Oczywiście, część postulatów jest wspólna z innymi partiami, np. wzmocnienie rządów prawa, przejrzystości finansów publicznych, rozwoju infrastruktury, rozwoju AI itp. Warto odnotować, że LPK jako jedyna partia podkreśliła potrzebę zapewnienia bezpieczeństwa republiki i jej niezależności poprzez wzmocnienie procesu regionalnej integracji i dywersyfikacji szlaków handlowych, zwłaszcza rozwoju tzw. Korytarza Środkowego (TITR).

Program NSDPK jest w podstawowych aspektach bardzo zbliżony do postulatów LPK, zwłaszcza pod względem obszarów, w których wyraźnie pobrzmiewają idee socjalistyczne – redukcja społecznych nierówności, demokratyzacja życia społecznego i politycznego, zapewnienie społeczeństwu większej ochrony państwa czy poszerzenie zakresu praw pracowniczych. W sferze gospodarczej partia akcentuje potrzebę walki z monopolami, przeciwdziałanie korupcji, progresywny system podatkowy. Wyróżnikiem programowym jest podkreślanie potrzeby stopniowej implementacji 4-dniowego tygodnia pracy z zachowaniem dotychczasowego wynagrodzenia. W programie dużo miejsca poświęcone jest postulatom wybrzmiewającym w programach pozostałych partii, jak cyfryzacja usług publicznych, transparentność finansów publicznych, rozwój sektora zaawansowanych technologii i AI, wsparcie dla rodzimego przemysłu, zwiększenie wydatków na służbę zdrowia do 5 proc. PKB. Mocniej niż w przypadku innych partii akcentowane są postulaty zintensyfikowania działań na rzecz budowy społeczeństwa obywatelskiego – wolności słowa i zgromadzeń, politycznej pluralizacji i wzmacniania niezależności systemu sądowniczego.

Partia zielonych Bajtak z oczywistych względów koncentruje swój program na problemach środowiska naturalnego – jego ochrony poprzez przeciwdziałanie degradacji, zwłaszcza zanieczyszczaniu wód, powietrza i gleby. Bajtak wskazuje też na konieczność zapewnienia zrównoważonego rozwoju, czyli uwzględniającego zachowanie nienaruszalności środowiska naturalnego. Metodami na poprawę sytuacji mają być częste audyty poziomu zanieczyszczeń generowanych przez firmy, przy jednoczesnym zaostrzeniu norm środowiskowych i kar za ich nieprzestrzeganie oraz wprowadzeniu obowiązkowych modernizacji systemów kontroli emisji. Partia silnie promuje rozwijanie alternatywnych źródeł energii i zeroemisyjnego transportu, inwestycje w tereny zielone, a także skuteczniejsze zarządzanie zasobami wodnymi, kreowanie postaw społecznych sprzyjających oszczędzaniu wody oraz wzmacniania ochrony dużych zbiorników wodnych, jak Morze Kaspijskie czy jeziora Aralskie i Bałchasz.

Warto odnotować, że w 2026 r. zmodyfikowany został system subsydiowania komitetów wyborczych, poprzez ograniczenie wysokości donacji oraz zakaz finansowania z zagranicy. Te zabiegi miały na celu ograniczenie potencjalnej korupcji, zablokowanie wpływu obcych państw na strukturę sceny politycznej republiki oraz zmniejszenie polaryzacji budżetów poszczególnych komitetów wyborczych.

Jednak najważniejszą i najbardziej widoczną zmianą w przedwyborczym wyścigu jest depersonalizacja procesu wyborczego. Uwaga wyborców została skierowana nie na konkretne osoby związane z daną partią, a przez swoją rozpoznawalność zapewniające jej głosy wyborców, ale na programy, cele i metody realizacji postulatów. Taka strategia sprzyja kreowaniu świadomych postaw wyborczych, a więc i społeczeństwa, które przed kolejnymi wyborami będzie mogło zweryfikować zakres realizacji przez partię jej programowych postulatów.

Dzień wyborczy – wrażenia, prognozy i wyniki

Dzień ciszy wyborczej był ciepły i słoneczny, sprzyjał faktycznemu wyciszeniu po przedwyborczym wyścigu. Chyba cechą wspólną kolejnych wyborów parlamentarnych w Kazachstanie jest załamanie pogody w dniu wyborów. Gdy odwiedziłem Astanę jako obserwator zagraniczny w marcu 2023 r. chodniki były skute lodem i sypał śnieg. Aby więc tradycji stało się zadość, 23 sierpnia po niebie przetaczały się mięsiste zwałowiska szarych chmur. O 7.00 (107 lokali z tymczasowywym pobytem obywateli o 6:00) komisje otworzyły więc lokale wyborcze w strugach deszczu. Nie zahamowało to jednak pierwszej fali wyborców, wśród których przeważały osoby starsze. Do godziny 10:00 swój głos oddało 17.96 proc. uprawnionych.

Pokonując trasę między lokalami wyborczymi, które miałem okazję odwiedzić zaskakiwał brak jakichkolwiek oznak nadchodzących wyborów. Na ulicach nie było partyjnych bilbordów czy banerów z twarzami znanych polityków czy innych społecznie rozpoznawalnych osób, czyli obrazków tak charakterystycznych dla polskich (i nie tylko) ulic w okresie przedwyborczej gorączki. To oczywiście po części efekt wspomnianej wcześniej „rewolucji” w procesie wyborczym: głosuje się na partie i ich programy, a nie na „twarze”. Jeśli wyborca chce wiedzieć kto konkretnie będzie go reprezentował w Kurułtaju to może sprawdzić listy kandydatów zarejestrowane przez CKW, które są dostępne na jej stronie internetowej. Łącznie o 145 miejsc walczyło 545 kandydatów (Ädilet 186, Respublica 76, LPK 72, Auył 69, Ak-Żoł 63, Bajtak 47 i NSDPK 33).

Pierwszym punktem, który odwiedziłem wraz z grupą dziennikarzy i ekspertów międzynarodowych był lokal nr 225 w Astanie, współdzielony z lokalami nr 493 i 494. Pomimo godziny przedpołudniowej ruch był spory i można było zauważyć dość dużą liczbę kart do głosowania w przezroczystej urnie. W lokalu była też kabina dla osób z dysfunkcjami. Wybory obserwowała grupa „mężów zaufania”. Nie zauważyłem jakichkolwiek sytuacji budzących wątpliwości, co do prawidłowości przebiegu procesu wyborczego. Oczywiście, zgodnie z zapowiedzią w budynku było dostępne bezpłatne wifi.

Drugi z odwiedzonych lokali nr 751 mieścił się kilkanaście kilometrów od Astany, w wiosce Taitobe koło miejscowości Koszy w okręgu akmolskim. Ta kameralna miejscowość przywitała nas dynamiczną muzyką przed wejściem do szkoły, w której mieścił się punkt wyborczy, a także stoiskami z napojami i grillem. O ile napoje były oferowane pod dachem, to już grill z oczywistych względów był na zewnątrz, działając sprawnie jakby na przekór coraz bardziej intensywnym opadom. Smętne niebo nie psuło też atmosfery radosnego festynu. Dodatkową sympatyczną atrakcją była ramka, w której można było sobie zrobić pamiątkowe zdjęcie z pierwszych wyborów do Kurułtaju,a z czego wszyscy chętnie skorzystaliśmy. Również w tym punkcie, w nieco bardziej sielskiej atmosferze, nie stwierdziliśmy jakichkolwiek nieprawidłowości. Po powrocie do hotelu wymieniliśmy się informacjami z członkami innych „objazdówek” (dziennikarzy i obserwatorów) po lokalach wyborczych. Zebrane informacje od innych uczestników potwierdzały nasze własne obserwacje, że cały proces wyborczy był transparentny, przeprowadzany z dbałością o procedury i zarazem sprawnie realizowany.

Warto też wspomnieć o telewizyjnym programie wyborczym, który był realizowany przez Qazaqstan Republican TV na żywo w dużej sali z udziałem sporej grupy młodych Kazachów. Program był utrzymany w dynamicznej konwencji i trwał nieprzerwanie przez 16 godzin, od 9:00 w dniu wyborów do 00:30 dnia następnego. A wypełniały go występy na żywo, rozmowy i wywiady, w tym z ekspertami i obserwatorami zagranicznymi (mialem przyjemność uczestniczyć). Trudno nie odnieść wrażenia, że organizatorzy wyborów postawili sobie za cel zaktywizowanie młodych ludzi, zwykle mniej chętnych do uczestnictwa „w nudnym obowiązku”, niż osoby starsze, a także na wykreowanie świadomości u obywateli, że dzień wyborów jest radosnym świętem demokracji.

Choć lokale zamknięto o godzinie 20.00, to w odróżnieniu od znanych nam polskich wieczorów wyborczych, nie nastąpiło „odliczanie” niczym w noc sylwestrową. Pierwsze wyniki badań (exit poll) opublikowano dopiero po północy i potwierdzały w zasadzie to, co było jasne już po wynikach badań społecznych. Zdecydowanym zwycięzcą został Ädilet, uzyskując tak dużą przewagę (wg różnych agencji badawczych od 70 proc. do prawie 73 proc. głosów), że w zasadzie pozostałe partie balansowały na granicy progu wyborczego. I tu znów z wyłączeniem „zielonych”, którzy uzyskali wynik na pozimie błędu statystycznego i nawet stosunkowo wysoki margines błędu badań nie mógłby zmienić ich porażki w choćby iluzoryczny sukces. W rezultacie, na oddech ulgi i radość z wygranej mogła sobie pozwolić relatywnie spora grupa kandydatów na posłów z Ädiletu. Pozostali musieli cierpliwie czekać na wstępne ogłoszenie wyników przez CKW.

Ta chwila nastąpiła 25 sierpnia, gdy przewodniczący CKW, Nurłan Äbdirow ogłosił wyniki wyborów (zgodnie z kalendarzem wyborczym oficjalny raport CKW zostanie ogłoszony 1 września). Spośród 12 605 788 uprawnionych głos oddało 9 351 539, co oznacza frekwencję 74.08 proc., a więc o 20 pp. wyższą niż 3 lata wcześniej (54.21 proc.). Ewidentnie więc pogoda, która w ciągu dnia zaskakiwała nagłymi ulewnymi deszczami i przejaśnieniami, nie pokonała entuzjazmu i poczucia odpowiedzialności Kazachów. Wyniki potwierdziły dwa przewidywania: bezapelacyjne zwycięstwo Ädilet z wynikiem 71.17 proc. i kolejną klęskę Bajtaka, na którego zagłosowało zaledwie 97 751 Kazachów (1.07 proc.). Swoich przedstawicieli w Kurułtaju będą też miały NSDPK (5.11 proc.), Auył (6.26 proc.), Ak-Żoł (5.21 proc.) i Respublica (5.56 proc.). Wielkim przegranym okazała się LPK, która otrzymała zaledwie 3.11 proc. głosów, nieznacznie więcej niż sugerowały badania exit poll i o ponad połowę mniej niż 3 lata temu.

Praktycznie wszystkie opinie obserwatorów z organizacji międzynarodowych podkreślały sprawność, przejrzystość i wysoką jakość techniczną procesu wyborczego. Podniesione zostały jedynie dwa zarzuty: brak faktycznego pluralizmu politycznego i wzrost ryzyka autorytaryzmu władzy zamiast pogłębiania implementacji zasad demokratycznych. Należy jednak zauważyć, że podobnie jak w przy poprzednich wyborach na kartach do głosowania była możliwość głosowania „przeciw wszystkim”, którą wybrało tylko 2.51 proc. wyborców. Ten wynik wyraźnie wskazuje, że Kazachowie nie widzą potrzeby głębszej polaryzacji sceny politycznej. Pojawienie się na niej nowej partii politycznej, stojącej w opozycji do obecnej władzy nie miałoby wpływu na strukturę partyjną Kurułtaju. Zapewne przywódcy takich ugrupowań doskonale zdawali sobie z tego sprawę, po prostu rezygnując z udziału w wyborach. Ponadto, należy podkreślić, że partie Ak-Żoł czy NSDPK, które wystartowały w wyborach, trudno zaliczyć do grupy zwolenników urzędującego prezydenta. Odnosząc się z kolei do ryzyka zbyt silnej koncentracji władzy wokół prezydenta Tokajewa to trzeba zauważyć, że dotychczasowe, a trwające od 2019 r. rządy Kassyma-Żomarta Tokajewa nie dały podstaw do obaw o odchodzenie od zasad państwa demokratycznego w kierunku autorytaryzmu. Bez wątpienia na obecnym etapie rozwoju Kazachstanu i wobec szans oraz wyzwań, przed którymi stoi republika, silna władza prezydencka jest gwarancją kontynuacji reform i podtrzymania dynamiki rozwoju gospodarczego.

Jaką drogą podąży Kazachstan po 1 września

Wyniki wyborów do Kurułtaju są zapewne dobrą wiadomością dla prezydenta Tokajewa. Od momentu objęcia urzędu dąży on do wzmocnienia państwa poprzez zapewnienie stabilnego rozwoju gospodarczego, stabilności politycznej i bezpieczeństwa zewnętrznego Kazachstanu. Dotychczasowe osiągnięcia jego polityki spotkały się z akceptacją społeczeństwa, które dostrzega pozytywne skutki zmian. Trzeba podkreślić, że okres rządów K.-Ż. Tokajewa obfitował w wiele wyzwań o charakterze wewnętrznym – rozruchy społeczne w styczniu 2022 r. i zewnętrznym – pandemia koronawirusa, napaść Rosji na Ukrainę, wycofanie USA z Afganistanu czy wreszcie ataku Amerykanów na Iran. Wszystkie te wydarzenia, zwłaszcza z tej ostatniej grupy są barierami utrudniającymi podtrzymanie dynamiki wzrostu gospodarczego, a także wymagają uważnej i dalekowzrocznej polityki zagranicznej.

Obecna sytuacja polityczno-gospodarcza Kazachstanu potwierdza skuteczność działań prezydenta i determinację w kontynuacji obranego kierunku reform wewnętrznych. I to właśnie doceniają Kazachowie, co znalazło odzwierciedlenie w poparciu prezydenckiego obozu reformatorskiego w wyborach. Bez wątpienia po uzyskaniu tak silnej społecznej legitymizacji dla swoich działań, prezydent będzie kontynuował realizację wyborczych obietnic w zakresie polityki społecznej – podnoszenia jakości szkolnictwa i służby zdrowia, powszechnej cyfryzacji usług publicznych przy jednoczesnej eliminacji wykluczeń w tym obszarze, rozwoju infrastruktury transportowej na poziomie lokalnym, a także kontynuacji „zielonej” transformacji energetycznej i przemysłowej. W sferze polityki zagranicznej, ściśle powiązanej z rozwojem gospodarczym republiki, można spodziewać się kontynuacji polityki wielowektorowej, w której istotną rolę będą odgrywały pogłębione relacje z Unią Europejską. Wynika to z dostrzegalnej potrzeby dywersyfikacji kierunków handlowych, zbalansowania wpływów Chin, a także po prostu ze wspólnoty interesów w zakresie rozwijania alternatywnych szlaków transportowych. Trudna do przewidywania jest rola Waszyngtonu jako potencjalnego nowego kierunku kooperacji polityczno-gospodarczej. Ta nieprzewidywalność kształtu relacji bilateralnych wynika jednak nie z braku strategii Astany wobec Waszyngtonu, ale z niestabilnej postawy obecnego lokatora Białego Domu wobec partnerów. Niemniej, w relacjach z USA prezydent Tokajew już udowodnił, że nie odrzuca żadnej szansy na zbudowanie nowych relacji mogących służyć podniesieniu bezpieczeństwa i stabilności kraju. Bezsporną kwestią jest podtrzymanie silnych i dobrosąsiedzkich relacji z Chinami, głównym partnerem handlowym i inwestycyjnym Kazachstanu. Zapewne też prezydent zadba o utrzymanie obecnego charakteru stosunków z Rosją, poprawnych, ale nacechowanych pewną dozą nieufności. Silna pozycja polityczna prezydenta i wsparcie Kurułtaju będzie bez wątpienia pozytywnie odebrane w Azji Centralnej, dla której Kazachstan jest liderem politycznym i gospodarczym oraz krajem wyznaczającym drogę do społecznego dobrobytu i ekonomicznego rozwoju. Kazachstan udowodnił też innym republikom, że możliwe jest osiągnięcie politycznej stabilności i faktycznego wsparcia społecznego na drodze demokratycznych przemian, bez implementowania autorytarnych metod rządzenia państwem.

Przed Kazachstanem stoją kolejne wyzwania, których pokonanie będzie łatwiejsze dzięki bezkonfliktowej współpracy Ak-Ordy i Kurułtaju. Chodzi tu chociażby o problemy ekonomiczne, jak wciąż wysoka 10-procentowa inflacja i rosnące ceny mieszkań. Ponadto wyzwaniem jest również dalsza dywersyfikacja gospodarki, ze stopniowym zmniejszaniem udziału nieprzetworzonych surowców w generowaniu PKB na rzecz produktów finalnych i usług, zwłaszcza w sektorze IT i AI. Żywotną kwestią jest strategia ekstrakcji pierwiastków ziem rzadkich i metali strategicznych, których bogate złoża mogą być kołem napędowym kazachskiego rozwoju na wiele lat. Zapewne przed końcem swojej kadencji prezydent Tokajew będzie dążył do opracowania i wdrożenia strategii pozyskania inwestorów dla tego sektora, z jednoczesnym zabezpieczeniem kontroli nad ich wydobyciem i rafinacją, a także uniknięcia dominacji inwestorów z jednego państwa, w domyśle z Chin.

Reasumując, wyniki wyborów rozstrzygnęły definitywnie dwie ważne kwestie. Po pierwsze, obecna droga rozwoju gospodarczego, społecznego i polityki zagranicznej realizowana przez prezydenta Tokajewa jest w pełni akceptowana przez Kazachów. Po drugie, silna legitymizacja władzy odzwierciedlająca wysoki poziom społecznego zaufania stwarza prezydentowi bezprecedensową szansę na uczynienie państwa silnym, stabilnym i bezpiecznym, zarówno w sferze społecznej i gospodarczej, jak i w relacjach zagranicznych. Prezydentowi Tokajewowi pozostały trzy lata kadencji i zgodnie z poprawką konstytucyjną z 2022 r. nie może startować ponownie w wyborach. Ten krótki czas, jaki mu pozostał będzie bez wątpienia okresem wytężonej pracy nad realizacją kolejnych punktów  zawartych w programie Nowy Kazachstan, który ogłosił w 2022 r., a którego celem jest kompleksowa przebudowa polityczna i społeczna państwa. Dotychczasowe osiągnięcia K.-Ż. Tokajewa pozwalają Kazachom patrzeć optymistycznie w przyszłość. Przynajmniej do momentu, w którym w Ak-Ordzie zasiądzie nowy lokator.

Jerzy Olędzki Doktor nauk społecznych w zakresie nauk o polityce, pracę doktorską złożył na Wydziale Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, magister ekonomii i europeistyki, absolwent Wydziału Zarządzania Wyższej Szkoły Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi (obecnie Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna) i Centrum Europejskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Od 2011 r. specjalizuje się w zagadnieniach geopolitycznych Azji Centralnej i aspektach polityczno-ekonomicznej oraz militarnej współpracy regionalnej. Autor książki "Mocarstwo z panazjatyckiej mozaiki. Geneza i ewolucja Szanghajskiej Organizacji Współpracy".