COVID-19 w Hongkongu: między sukcesem społecznym a napięciem politycznym

Niniejszy artykuł opisuje wydarzenia do czerwca 2020 roku.

W Hongkongu po roku wyniszczających dla miasta demonstracjach antyrządowych nastąpił krótki okres wyciszenia spowodowany pandemią COVID-19. Pomimo sukcesu metropolii w walce z koronawirusem, pandemia okazuje się być elementem pogłębiającym nie tylko kryzys gospodarczy, ale i kryzys zaufania wobec rządu.

Działania podjęte przez państwa, regiony i instytucje w kontekście zmniejszania zagrożenia epidemicznego w czasie pandemii nowego koronawirusa SARS-COV-2 przez media i analityków dzielone są zwykle na skuteczne i godne naśladowania oraz te, które zakończyły się fiaskiem, jak np. strategia „zbiorowej odporności” w Wielkiej Brytanii. W pierwszej grupie wymieniane są najczęściej Korea Południowa i Tajwan, które dzięki wydajnym systemom ochrony zdrowia, dużej ilości wykonywanych testów i społecznej solidarności spłaszczyły znacząco krzywą przyrostu zachorowań bez konieczności wprowadzania tak radykalnych środków jak w Chinach kontynentalnych. Niewiele jednak uwagi poświęca się Hongkongowi, w którym od wybuchu epidemii zanotowano niewiele ponad tysiąc zachorowań na COVID-19 i zaledwie cztery zgony[1]. Jak ponad siedmio milionowa metropolia o względnie niewielkim terytorium dała radę uniknąć kryzysu zdrowia publicznego takiego jak w niektórych państwach Europy?

Sukces społeczeństwa

Sukces Hongkongu paradoksalnie, według Hongkończyków nie jest sukcesem rządu specjalnego regionu administracyjnego, a jego mieszkańców. Większość z nich pamięta pandemię grypy H3N2 z 1968 roku, której pierwsze ognisko zanotowano właśnie w Hongkongu, a która zabiła ok. milion osób na całym świecie[2], oraz epidemię SARS z 2003 roku, która, choć w porównaniu z dzisiejszą, zebrała mniejsze żniwo, to jednak mocno uderzyła w gospodarki regionu Azji i Pacyfiku. Warto wspomnieć, że pierwsze ogniska SARS wykryto w chińskiej prowincji Guangdong, zaledwie kilkaset kilometrów od Hongkongu. Ponure doświadczenia tamtych lat sprawiły, że 17 lat później Hongkończycy zrobili wszystko co tylko mogli, by uniknąć powtórki skutków epidemii sprzed lat. Wskaźnik śmiertelności na SARS wynosił wtedy  ok. 15%[3], aktualnie na COVID-19 – 0,003%.

Kiedy 23 stycznia, niecały miesiąc po oficjalnie potwierdzonym wybuchu epidemii w Wuhanie, w Hongkongu zanotowano pierwsze zakażenie, rząd regionu nie zareagował natychmiast. 8 lutego zamknięto granice, które dzielą Hongkong i Chiny kontynentalne, ale trzy z nich, najbardziej uczęszczane porty, pozostały otwarte. Tysiące Chińczyków przekraczało granicę dzień w dzień bez obowiązku późniejszej kwarantanny[4], a strażnicy i reszta personelu ze strony hongkońskiej codziennie narażeni byli na kontakt z tłumem podróżnych z wielu prowincji, w tym z Hubei. Każdy mógł być potencjalnym nosicielem wirusa, nawet bez wyraźnych objawów. Co więcej, przejścia graniczne pomiędzy kontynentem a Hongkongiem prawie codziennie przypominają pole walki: napierające tłumy podróżnych czekających na odprawę w dobie pandemii były jak tykające bomby. Na granicy brakowało odpowiednich przepisów bezpieczeństwa, a sama Carrie Lam sugerowała zarówno pracownikom rządowym jak i cywilnym, by nie używać maseczek, bo może zabraknąć ich dla pracowników medycznych[5].  Podobną opieszałość w działaniach prezentowało z resztą WHO, które jeszcze w styczniu odradzało noszenie masek i zamykanie granic, przekonując, że epidemia nie ma szans przerodzić się w pandemię[6].  Wiele badań wskazuje jednak na to, że samo noszenie masek może zmniejszyć rozprzestrzenianie się wirusa o nawet 75%[7]. Hongkończycy nie zaufali ani swojemu rządowi, ani organizacjom międzynarodowym[8].

Społeczeństwo hongkońskie cechuje jednak dość duży poziom solidarności i wzajemnego zaufania społecznego[9]. Do solidarnej, szybkiej reakcji Hongkończyków z pewnością przyczyniły się wspomniane wyżej doświadczenia innych epidemii, a także poczucie wspólnoty, które umacniają wydarzenia polityczne ostatnich lat, w tym ubiegłoroczne protesty i brak zaufania do rządu centralnego w Pekinie.  Niewielkie poparcie także dla rządu specjalnego regionu administracyjnego i obawa przed utratą dotychczasowych praw zjednoczyły wielu mieszkańców metropolii. W pierwszych tygodniach epidemii,  społeczeństwo zbudowało struktury obywatelskie, które pomogły w produkcji i dystrybucji maseczek dla tych, którzy najbardziej ich potrzebują, zwłaszcza seniorów. W ramach wolontariatu wielu mieszkańców pomagało w dezynfekcji przestrzeni publicznych, zwłaszcza w dzielnicach zamieszkałych przez imigrantów i osoby biedne, które najbardziej narażone są na zarażenie[10].  Ci, którzy mieli możliwość pracy zdalnej, już pod koniec stycznia dobrowolnie zaczęli zostać w domach i ograniczać kontakty społeczne. Miasto pozostało uśpione aż do kwietnia.

Wzmocnienie dotychczasowych restrykcji, które od 27 lutego obejmowały między innymi zamknięcie szkół i obowiązkową dwutygodniową kwarantannę dla podróżnych, rząd ogłosił dopiero w marcu. Zdecydowano między innymi o zamknięciu granic dla osób niebędących rezydentami miasta. Do tego czasu jednak w Hongkongu wykonano prawie sto tysięcy testów na koronawirusa. Choć przy ponad siedmio milionowej populacji wydaje się, że to niewiele, warto zwrócić uwagę na fakt,  że liczba ta stukrotnie przewyższa liczbę dotychczas zakażonych. W epidemicznym  sukcesie to pracownicy ochrony zdrowia odegrali kluczową rolę na początku wymuszając strajkiem zamknięcie granic z Chinami kontynentalnymi i tym samym ograniczając źródła zakażeń[11].

Oprócz determinacji społecznej i wprowadzonych restrykcji, w przeciwdziałaniu epidemii ważną podstawę stanowiło zaplecze naukowe, które w Hongkongu jest wyjątkowo rozwinięte. Naukowcy między innymi z Uniwersytetu Hongkońskiego przeprowadzili szereg badań dotyczących skuteczności poszczególnych kombinacji leków w leczeniu COVID-19 . Przeprowadzano także szereg badań próbek krwi i śliny pobranych od mieszkańców miasta by ustalić,  ile osób faktycznie nie wykazuje symptomów choroby i jednocześnie nieświadomie zaraża. Jak w innych miejscach na świecie pomogła także technologia wykorzystywana codziennie przez mieszkańców metropolii. Restrykcyjne przestrzeganie kwarantanny miała gwarantować e-bransoletka połączona z aplikacją mobilną, której zadaniem jest monitorowanie miejsca przebywania osób objętych przymusową izolacją. Jak w innych krajach i regionach, włączenie technologii do walki z pandemią wzbudza jednak wątpliwości co do ochrony danych  prywatności użytkowników, a także tego, czy środki kontroli zostaną wycofane po pandemii.

Pandemia COVID-19 w porównaniu z danymi z Chin kontynentalnych i Europy w Hongkongu nie zebrała ogromnego żniwa. Pomimo tego, że Hongkong uniknął kryzysu zdrowia publicznego, koronawirus stał się jednak kolejnym elementem, który znacząco wpłynął na tamtejszą gospodarkę i pogłębił dotychczasowy kryzys ekonomiczny.

Gospodarcze konsekwencje epidemii

Dawna brytyjska kolonia przez ostatnich kilkadziesiąt lat stanowiła dla ChRL most w kontaktach z Zachodem. Jednak wraz z dynamicznym rozwojem gospodarki i umocnieniem się pozycji Pekinu na płaszczyźnie politycznej, wyjątkowość Hongkongu zaczęła blaknąć, a jego rolę hubu handlowego i gospodarczego stopniowo przejmowały kontynentalne metropolie w tym Shenzhen i Szanghaj. Rząd centralny w Pekinie w ostatnich latach coraz śmielej ogranicza autonomię miasta,  co skutkuje zaostrzeniem buntowniczych nastrojów w społeczeństwie i spadkiem zaufania do rządu centralnego oraz rządu specjalnego regionu administracyjnego. Ostatni rok był okresem niezwykle gorącym w tej kwestii. Od marca do grudnia na ulicach metropolii niemal codziennie dochodziło do burzliwych starć policji i osób protestujących wprowadzenie nowego prawa ekstradycyjnego,  które zakładało możliwość ekstradycji oskarżonych do Chin kontynentalnych. Początkowe zignorowanie obaw i postulatów społeczeństwa o wycofanie projektu, który de facto mógł zostać użyty jako narzędzie  politycznej kontroli, doprowadziło do bezprecedensowej eskalacji konfliktu. Wielomiesięczne zamieszki sprawiły, że gospodarka niegdyś jednego z Azjatyckich Tygrysów weszła w pierwszą od dekady recesję. Wiele dużych przedsiębiorstw w obliczu warunków, które uniemożliwiały normalne funkcjonowanie, zaczęło rozważać przeniesienie oddziałów firm w inne lokalizacje; inne zaś zamykały swoje zagraniczne filie, by skupić się na ratowaniu „korzeni”. Protesty jeszcze bardziej uderzyły w mikrobiznesy w każdym sektorze – handlu, gastronomii i usług. Choć z początkiem roku demonstracje ucichły, wprowadzone restrykcje w związku z epidemią okazały się być gwoździem do trumny hongkońskiej gospodarki.

Dane z pierwszego kwartału roku wykazały 8,9 procentową recesję w skali rok do roku, oraz spadek wartości PKB o 5,9 %[12]. Z powodu epidemii recesja postępuje bardzo szybko – nawet w czasie protestów w okresie od października do grudnia, zanotowano około 3 % spadek. Branża turystyczna, która była bardzo istotna dla hongkońskiej gospodarki ze względu na dużą ilość podróżnych z Chin kontynentalnych, praktycznie zamarła notując 99,9 % spadek w kwietniu w skali rok do roku. Wzrosło także bezrobocie osiągając w marcu rekordową dla metropolii stopę 4,2 %, a w kwietniu już 5,2%[13].

W kwietniu rząd specjalnego regionu administracyjnego wprowadził pakiet pomocowy, który miał pomóc przedsiębiorcom i pracownikom. Na projekt przeznaczono ponad 137 miliardów HKD, czyli około 18 miliardów USD. Wsparcie finansowe miało pokryć przynajmniej 50% kwoty pensji pracowniczych, ale jednocześnie niemal podwoiło przewidywany deficyt budżetowy do kwoty 276 miliardów HKD[14].  Krytycy planu zarzucali rządowi, że wprowadzone rozwiązania nie wystarczą, by ochronić pracowników. W wyjątkowo trudnej sytuacji znaleźli się migranci, którzy po zamknięciu granic nie mogli powrócić do domu ani kontynuować pracy. Ci, którzy pozostali aktywni zawodowo często mierzyli się z brakiem zapewnionych środków ochrony osobistej.

Choć aktualnie liczba zakażonych w Hongkongu wynosi ok. 45, a miasto wróciło już do życia, gospodarcze skutki pandemii jeszcze długo będą się utrzymywać. Co więcej, ostatnie wydarzenia związane z wprowadzeniem przez Pekin prawa o bezpieczeństwie narodowym na podstawie artykułu 23 prawa podstawowego Hongkongu, które pełni rolę lokalnej quasi-konstytucji, jeszcze bardziej zaostrzają napięcia społeczne. Znowu niemal codziennie dochodzi do starć z policją i mniejszych lub większych protestów. Powszechne niezadowolenie i narastające obawy o zachowanie dotychczasowych praw i wolności słowa mogą tylko pogłębić kryzys na półwyspie.

Kryzys zaufania?

Epidemia koronawirusa w Hongkongu obnażyła jeszcze bardziej kompletny brak zaufania do rządu oraz brak perspektyw na poprawę relacji między społeczeństwem, a gabinetem szefa regionu.  Badanie przeprowadzone jeszcze w zeszłym roku  przez Hong Kong University pokazują, że zaufanie, jakim społeczeństwo darzy rząd stale spada – już rok temu w styczniu deklarowało je 43% osób, w czerwcu zaś zaledwie 27%. Obecnie niewiele ponad 20% osób popiera rząd Carrie Lam. Co więcej, początkowy brak skutecznej reakcji i natychmiastowego zamknięcia granic wzbudził w mieszkańcach metropolii strach i brak wiary w skuteczność działań podejmowanych na szczeblu rządowym[15]. Dziś 73% badanych twierdzi, że sukces w walce z COVID-19 należy przypisać jedynie zdyscyplinowanemu społeczeństwu miasta[16].

Epidemia jest czynnikiem jedynie pogłębiającym istniejący trend spowodowany zmianami w porządku prawnym miasta, coraz śmielszymi ingerencjami Pekinu w tenże oraz długimi zamieszkami, które ponownie odradzają się na ulicach. Coraz gorsza sytuacja gospodarcza i gwałtownie rosnąca stopa bezrobocia prawdopodobnie jeszcze bardziej wzmocnią antyrządowe nastroje. Dla rządu okres epidemicznego „zamrożenia” i wyciszenie demonstracji miał być okazją do nawiązania dialogu ze społeczeństwem i zaprezentowania polityki „wsłuchiwania się” w głos mieszkańców. Tymczasem jednak skutki okazały się zupełnie inne: w oczach większości Hongkończyków rząd Carrie Lam poniósł fiasko. Co więcej wprowadzone restrykcje są uznawane przez niektórych za element gry politycznej; świadczy o tym między innymi krytyka pierwszego od dekad zakazu zgromadzenia w rocznicę wydarzeń na placu Placu Niebiańskiego Spokoju w Pekinie, który teoretycznie został wprowadzony ze względu na zagrożenie epidemiczne. W kontekście niedawnego głosowania nad prawem o bezpieczeństwie narodowym i sprzeciwu społeczeństwa, zakaz w oczach wielu przybrał inny wydźwięk: przymierza rządu specjalnego regionu administracyjnego z Pekinem.

Pandemia, która w Hongkongu prawdopodobnie (o ile nie nastąpi kolejna fala zachorowań) jest już w okresie schyłkowym, odciśnie swoje piętno nie tylko w dziedzinie ochrony zdrowia, ale przede wszystkim na gospodarce i polityce.

Niniejszy materiał znajdą Państwo w Kwartalniku Boyma nr – 5/2020

Karolina Załęgowska Absolwentka sinologii oraz stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Warszawskim. Aktualnie wiceprezes i ekspertka Instytutu Boyma ds. Chin kontynentalnych i Hongkongu. W kręgu jej zainteresowań badawczych znajdują się stosunki międzynarodowe w regionie Azji i Pacyfiku, historia i kultura Chin oraz językoznawstwo wschodnioazjatyckie.